خصوصیسازی شرکت مخابرات، ضمن حفظ نیروی کار و کاهش هزینههای جاری دولت، به ارتقای بازدهی و کارایی در آن هم انجامیده است. بدون شک، شرکت مخابرات ایران با ۵/۲۵ میلیون مشترک تلفن ثابت و بیش از ۴۲ میلیون مشترک تلفن همراه، مهمترین شرکت خصوصی شده در کشور محسوب میشود.
پنج درصد سهام این شرکت در سال ۸۷ پس از سالها دولتی بودن،در بورس عرضه شد و از آن زمان تاکنون، سهام مخابرات ایران به عنوان یکی از برترین سهام بازار سرمایه مورد توجه فعالان این بازار بوده و هست. با دقت در روند تقسیم سود سهام مخابرات در خلال سالهای اخیر میتوان این موضوع را نشان داد که این سهم همواره از رشد قابل قبولی برخوردار بوده است.
● ۳۳۰ درصد رشد سود
سود ۱۳ تومانی به ازای هر سهم در سال ۸۶ به ۴۳ تومان در سال ۸۹ افزایش یافته که البته با توجه به خصوصیسازی کامل سهام مخابرات در سال ۸۸ این رقم دور از انتظار نبوده است.
خصوصیسازی مخابرات ایران را باید از آن دسته اتفاقات نادر در اقتصاد کشورمان قلمداد کرد؛ اتفاقاتی که در حوزه اقتصاد کشور میتوانند به عنوان یک مبنا تلقی شوند. جدا از نحوه واگذاری سهام مخابرات و موضوعات آن، با نگاهی به افزایش ۴/۱ تریلیون تومانی سود سالانه این شرکت پس از خصوصیسازی، میتوان گفت این شرکت به اهداف مندرج در اصل ۴۴ قانون اساسی که بر مبنای آنها هم خصوصیسازی انجام میشود نزدیک شده است.
در رابطه با شکل خصوصی شدن مخابرات ایران نیز باید اشاره کنیم اصولاً این موضوع که مدیران بخش خصوصی ما تفکرات دولتی دارند، در تئوری میتواند بر کارایی شرکتها اثر گذار باشد، اما در عمل، شکل فعالیت شرکت مخابرات پس از خصوصی شدن آن از روند مناسبی حکایت دارد که به بهبود نسبی وضعیت موجود انجامیده است.
در حال حاضر، ۵۰ درصد به علاوه یک سهام شرکت مخابرات در اختیار "شرکت توسعه اعتماد مبین" قرار دارد که کنسرسیومی متشکل از شرکتهای توسعه اعتماد (سهامی عام) ۴۶ درصد، شهریار مهستان ۸ درصد و گسترش الکترونیک مبین ایران ۴۶ درصد است.
بیست درصد سهام شرکت مخابرات ایران نیز در اختیار دولت (وزارت دارایی) است و سود ناشی از ۲۰ درصد دیگر از طریق سهام عدالت توزیع میشود. در عین حال، ۲ سهم ۵ درصدی باقیمانده هم به سهامداران خُرد و کارکنان اختصاص دارند و کارکنان بیش از ۳۰ هزار نفر خریدار این بخش از سهام مخابرات ایران هستند.
● درآمد دولت از فروش مخابرات
دولت بابت فروش ۵ درصد سهام شرکت مخابرات ایران در کشف قیمت، حدود ۳۵۰ میلیارد تومان، بابت فروش ۵ درصد سهام ترجیحی به کارکنان حدود ۳۰۰ میلیارد تومان و بابت فروش ۵۰ درصد به علاوه کل سهام باقیمانده مبلغ ۸ تریلیون تومان از شرکت خریدار (شرکت توسعه اعتماد مبین) دریافت خواهد کرد که از این مبلغ در قسط اول، بزرگترین چک تاریخ بورس به مبلغ ۵۶۳/۱ تریلیون تومان را در روز فروش دریافت کرده است.
● دریافتی ۴/۲ تریلیونی دولت از مخابرات
از طرف دیگر، دولت در سال ۸۶ معادل ۸۰۰ میلیارد، در سال ۸۷ معادل یک تریلیون، در سال ۸۸ معادل ۶/۱ تریلیون و در سال ۸۹ معادل ۴/۲ تریلیون تومان از شرکت مخابرات ایران دریافت کرده است. با این احوال، در همین فاصله، سود هر سهم که بین سهامداران تقسیم شده برابر بوده با ۱۳۰، ۱۴۰، ۳۰۰ و ۴۳۰ ریال که از بازدهی بالای خدمات مخابراتی در کشور ما حکایت دارد.
● سرمایه گذاریها پس از خصوصیسازی
با نگاهی به میزان سرمایه گذاریهای شرکت مخابرات پس از خصوصیسازی این شرکت، موضوع روشنتر میشود. به طور کلی، در فاصله سالهای ۸۸ و ۸۹ در حدود ۱۵ هزار و ۷۱۳ پروژه و طرح مخابراتی در سراسر کشور مورد بهره برداری قرار گرفتهاند که رقمی معادل ۱۶۳/۱ تریلیون تومان، هزینه این سرمایه گذاری، بوده است. به عبارتی، برای هر یک از این پروژهها به طور میانگین بیش از ۷۴ میلیون تومان هزینه شده که میانگین قابل توجهی است.
تمام این مسایل، حرکت بزرگ شرکت مخابرات را پس از خصوصی شدن آن در تأمین اهداف سود آوری شرکت برای سهامداران میرساند و مؤید حرکت رو به جلو این مجموعه عظیم است. این مسأله را وقتی در کنار خیل عظیم نیروی کار این شرکت که پس از خصوصی شدن مورد تعدیل قرار نگرفتهاند بگذاریم، ثمرات این حرکت بیشتر خودنمایی میکنند.
● نیروی انسانی
انتقادهایی به افزایش دریافتی کارکنان مخابرات وارد شده که در این زمینه باید گفت: از منظر تئوری، شرکتها پس از خصوصی شدن مورد بازبینی تعداد نیروی کار قرار میگیرند تا به این ترتیب نیروی مازادی که دولت دور و بر خود جمع کرده - که اکثر آنها از بهرهوری بالایی برخوردار نیستند - متعادل شوند. این مسأله بار مالی استخدام نیروها را پایین آورده و به ارتقای کارایی شرکتها منجر میشود. اما این موضوع به گفته مدیر کل روابط عمومی شرکت مخابرات ایران و شواهد موجود در این شرکت صورت نگرفته و تلاش شده از نیروهای موجود در راستای افزایش بهرهوری استفاده شود.
در حال حاضر، در حدود ۳۰ هزار نفر به صورت رسمی و بیش از این مقدار به صورت پیمانکاری در مجموعه شرکت مخابرات مشغول به فعالیتاند که این میزان، بار مالی ناشی از تأمین این تعداد نیرو را از دوش دولت برداشته و در حقیقت هزینههای جاری دولت را کاهش داده است. گزارش اهداف و عملکرد مخابرات اعلام میدارد که این شرکت قصد کاهش نیروی انسانی را ندارد و تأکید میکند که پس از خصوصیسازی، تعدیل نیرو صورت نگرفته است. این موضوع حکایت از آن دارد که خصوصیسازی این شرکت بر بیکاری در کشور نیفزوده و به عبارت دیگر، علاوه بر کاهش هزینههای بودجهای دولت، بار هزینههای اجتماعی را نیز افزایش نداده است. ضمن این که رویکرد جدید این شرکت مبنی بر توسعه خدمات ارزش افزوده، سطح اشتغال را نیز بالا برده است.
● افزایش بهرهوری و کارایی مخابرات
خوب که نگاه کنیم با توجه به جمیع شاخصهای فوقالذکر، به راحتی قابل فهم است که افزایش بهرهوری و کارایی مخابرات پس از خصوصیسازی و حرکتی مبتنی بر افزایش بازدهی این حوزه نتیجه بخش بوده و اثرات مثبت آن را میتوان در افزایش سود سالانه و در روند توسعه و برنامه ریزیهای صورت گرفته در این حوزه به خوبی مشاهده کرد، به طوری که ۱۷۰ میلیارد یورو گشایش ارزی در سال گذشته و ۲۳۴ میلیارد یورو برای سال جاری که قرار است در برخی استانهای کشور مورد بهره برداری قرار گیرد، از اقدامات خوب مجموعه مخابرات بعد از خصوصیسازی است.
● کارنامه شرکت مخابرات ایران
در سال ۸۹ مطابق آمار مندرج در کارنامه شرکت مخابرات ایران که توسط روابط عمومی این شرکت منتشر شده، ضریب نفوذ تلفن ثابت به ۰۵/۳۴ در هر صد نفر رسیده است. این رقم پیش از آغاز خصوصیسازی مخابرات و در سال ۸۴ برابر با ۷۱/۲۹ درصد بوده است. این شاخص برای تلفن همراه به ۸۶/۵۴ درصد رسیده که تنها در مقایسه با سال ۸۸ با ۸ واحد درصد و در مقایسه با سال ۸۴ با ۲۹ واحد درصد افزایش روبهرو بوده است.
این موضوع در سایر فعالیتهای مخابرات ایران پس از خصوصیسازی نمایان است. افزایش تعداد شهرهای تحت پوشش تلفن سیار به هزار و ۱۲۰ شهر، افزایش ۳۰۵ کیلومتری جادههای اصلی و هزار و ۶۹۰ کیلومتری جادههای فرعی تحت پوشش تلفن همراه در سال ۸۹، افزایش ۵/۶ درصدی روستاهای دارای ارتباط تلفنی، افزایش ۳/۱۱ درصدی روستاهای دارای تلفن خانگی، توسعه ۳/۲۶ درصدی تجارت الکترونیک از ۲۲ هزار و ۳۹۸ بانک در سال ۸۸ به ۲۸ هزار و ۲۸۰ بانک در سال ۸۹ به علاوه افزایش ضریب نفوذ دیتا به ۵/۴۸ درصد در سال گذشته (افزایش ۴/۱۴ واحد درصدی نسبت به سال ۸۸)، همگی نشان دهنده رشد فعالیتهای مخابراتی کشور پس از خصوصیسازی این شرکت هستند.
● سوددهی در کنار توسعه
شرکت مخابرات ایران از ابتدای ورود به بورس تاکنون علاوه بر آن که با افزایش ارزشی تقریباً ۲ برابری مواجه گردیده، به ازای هر سهم در حدود هزار ریال سود پرداخته و این مهم در گرو بهره برداری از بیش از ۱۵ هزار پروژه و سرمایه گذاریهای کلان در حوزههای مختلف مخابراتی در کشور حاصل شده است. نکته مهم در این بین، دولتی بودن محض مخابرات ایران در گذشته بوده که در عین حالی که بازار بزرگ مخابراتی خاورمیانه را در اختیار داشته، اما فعالیتهای مخابراتی آن از توسعه یافتگی قابل قبولی در مقایسه با برخی کشورهای منطقه برخوردار نبودهاند.
این موضوع را باید به دلیل عدم رقابت قوی در زمینه ارایه خدمات مخابراتی دانست؛ مسألهای که امید میرود در آینده حاکم شود. در عین حال باید به این نکته اشاره کرد که توسعه خدمات مخابراتی به معنای تام آن، نیازمند مهیا بودن زیرساختهای مهمی است که همچنان این زیرساختها در اختیار دولتاند. این امر راه را سختتر میکند و تحقق برخی اهداف را برای شرکتهای خصوصی فعال در این حوزه با مشکل مواجه میسازد. به عنوان مثال، افزایش ضریب نفوذ اینترنت در کشور مسألهای است که در اختیار صِرف دولت و تصمیمات دولتی است و نمیتوان به راحتی در این زمینه ورود کرد و این امر نیازمند تحقق زیرساختهای لازم در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است.
در این بین، برخی مشکلات و ابهامات نیازمند بررسی جدّی هستند که از آن جمله میتوان به بررسی سوددهی برخی شرکتهای زیرمجموعه شرکت مخابرات استناد کرد. در سطح کلان میتوان سوددهی شرکت مخابرات را به عنوان یک موضوع تأیید نمود، اما برخی اظهار نظرها از زیانده بودن برخی شرکتها مانند شرکتهای مخابرات استانی حکایت دارند. البته بررسیها نشان میدهند که ثابت ماندن ۱۰ ساله تعرفههای مخابراتی، علیرغم تورم داخلی و جهانی دلیل این مسأله است.
بدون شک با این حجم فعالیت، سهام مخابرات قابل اعتمادترین سهام کشور در شرایط عدم اطمینان اقتصادی است. این موضوع در شرایط ثبات اقتصادی کشورهای توسعه یافته دنیا به آن اندازه که در شرایط کنونی اقتصاد ایران خودنمایی میکند نیست. خدمات مخابراتی ایران و سود آوری پروژههای مخابراتی، تحت تأثیر زیاد سیاستهای گوناگونی که در حال حاضر سایر بخشهای کشور با آن مواجهاند، نیستند. این موضوع زمانی اهمیت بیشتر مییابد که بخش عمده مخاطبان فعالیتهای مخابراتی، مشترکان هستند. حتی با نگاهی دیگر میتوان گفت شرکت مخابرات در جذب نقدینگی بالای جامعه نقش عمدهای را ایفا میکند و جایگاه ویژهای را در افزایش ارزش بورس کشورمان داشته و دارد. طبق آمار ارایه شده توسط فعالان بازار سرمایه، ۱۸ درصد سهم بورس ایران از آن مخابرات است.
