مثل خود زندگی!

نه فقط در جدایی نادر از سیمین که اساسا در سینمای اصغر فرهادی یکی از بنیادها و عناصر اصلی درام توجه به جزئیات و التزام عینی به آن است، چه بسیار کارگردان ها و نویسنده هایی که به زعم خویش حرف های بزرگ واندیشه های کلان را چنان گل درشت و بدون ظرافت زیباشناسانه در اثرشان تزریق و تزئین کرده اند که در نهایت پیام های کوچکی هم از دل آن بیرون نیامد. ضمن اینکه کلی گویی و عدم عینیت و ریزه کاری های نمایشی درفیلمنامه ها یکی از ضعف های عمده آثار سینمایی ماست که نه خلاقیت و مشارکت ذهنی مخاطب را در درک اثر به کار می گیرد و نه دست کم باور پذیری و امکان همذات پنداری را در ترسیم موقعیت های درام فراهم می کند. فارغ از خود داستان، بازیگری، جذابیت ها و قابلیت های روایت و کارگردانی در جدایی نادر از سیمین لذت شیرین درک جزئیات و به طور کلی جزئی نگری فرهادی در پردازش داستان از برجسته ترین امتیازات این فیلم محسوب می شود که در هر بار تماشای این اثر برخی از جزئیات کشف شده و به درک عمیق تر قصه کمک می کند. رابطه علت و معلولی و تعلیق ذاتی که در ماهیت هر رخداد در این فیلم مشاهده می شود ساختار دراماتیک و اعتبار روایی آن را مستحکم تر کرده و هیچ پلان و حتی دیالوگی در جدایی نادر از سیمین بدون فکر و ایده پردازی جزیی نگر گنجانده نشده است. جالب تر اینکه هیچ کدام از این تمهیدات با لحنی گل درشت و تصویری کاریکاتوری روایت نمی شوند. نگارنده در این یاداشت تلاش می کند برخی از محورهای جزئی پرداز اثر را برشمارد. یکی از سوالاتی که بسیاری از مخاطبان بعد از تماشای فیلم مطرح کرده اند این بوده که قضیه پول و دزدیدن آن چه شده است. اگر راضیه پول را از کشوی خانه نادر برنداشته پس تکلیف آن پول چه شده است؟ کارگردان بدون اینکه از شیوه ای مستقیم و برای شیر فهم کردن تماشاگر استفاده کند این موقعیت را در دل داستان به گونه ای گنجانده که مخاطب یک بیننده منفعل نبوده و با کمی کنجکاوی و مداقه در قصه متوجه شود که سیمین برای پرداختن هزینه حمل و نقل کارگران برای یک طبقه اضافه به کشوی اتاق خواب مراجعه کرده و پولی را به کارگر می دهد که مقدار آن به اندازه همان دستمزدی بوده است که راضیه بابت نظافت منزل نادر روزانه باید دریافت می کرده است و همین مساله موجب سو»تفاهم و شک نادر به راضیه شده است. شکی که البته متاثر از وضعیت روحی - روانی نادر بعد از عصبانیت از شرایط پدرش و رفتن راضیه از خانه نشده است. از آن سو توجیه راضیه در دفاع از خود در برابر این تهمت نیز در چند سکانس قبل تر زمانی که دخترش می خواهد وارد اتاق خواب شود با تاکید مادر بر اینکه "آن طرف نرو " ترسیم می شود تا هیچ صحنه ای از فیلم نباشد که بدون رابطه علت و معلولی شکل گرفته باشد. این جزیی پردازی از یک سو با زندگی روزمره شخصیت های قصه عجین شده و از سوی دیگر با مفاهیم و انگاره های اخلاقی - انسانی نهفته در داستان همسویی دارد. اینکه زندگی و رخدادهای بزرگ در آن محصول همین جزئیات و اتفاقات به ظاهر کوچکی است که در زندگی هر یک از ما انسانها رخ می دهد. همین رخدادهای ریز و جزیی بعدا موجب اتفاقات بزرگی می شود که کلیت زندگی آدمی را می سازد. تقدیرهایی که برساخته از تدبیرهای آدمی در همین روزمرگی های به ظاهر بی اهمیت هستند. مثلا راضیه به همسایه دروغ می گوید که ریختن زباله ها و سوراخ شدن کیسه زباله به خاطر این بوده که سرش گیج رفته است اما همین دروغ مصلحتی به ظاهر بی اهمیت بعدا در تحقیقات محلی دادگاه به ضرر وی تمام شده و دروغی کوچک به دردسری بزرگ تبدیل می شود. جزیی پردازی در فیلم صرفا در خدمت طراحی عقلانی و ترسیم دراماتیک قصه نیست و در روانشناسی آدم های قصه و پیشبرد منطقی داستان نیز موثر است. مثلا گرفتن دست سیمین توسط پدر نادر و یا اشتباه گرفتن راضیه با سیمین از سوی وی نشان از اتکا و وابستگی روحی پدر نادر به عروسش است و زمانی که سیمین خانه و در واقع او را ترک می کند همین مساله موجب اضطراب و در نتیجه عدم کنترل ادرار وی می شود. همین مساله نجاست بهانه ای است تا راضیه از ادامه کار در آن خانه صرف نظر کند و همسرش حجت را به نادر معرفی کند. اگر این حجت با نادر در بانک دیدار نمی کرد شاید بسیاری از دعواها و درگیری های این دو در دادگاه و اتفاقات تلخ تر رخ نمی داد. در واقع این جزییات به ظاهر بی اهمیت هستند که در جدایی نادر از سیمین قصه را پیش می برد و هر اتفاق علت و مقدمه ای برای اتفاق و موقعیت بعدی می شود و کلیت داستان از تجمیع همین جزئیات ریز شکل گرفته و صورت بندی می شود. مثلا دقت کنید به صحنه ای که نادر از ترمه درباره مترادف های فارسی لغات می پرسد و در برابر استفاده ترمه از کلمه ضمانت برای گارانتی به او انتقاد کرده و می گوید که این یک کلمه عربی است و باید از معادل فارسی آن مثل پشتوانه استفاده کند که ترمه به او اعتراض کرده که با این کار نمره اش کم می شود چون خانم معلمشان اینطوری گفته است اما نادر تاکید می کند که آنچه که درست هست را باید گفت حتی اگر به ضررش باشد اما زمانی که وی در مقابل این سوال ترمه مواجه می شود که او به دروغ گفته که از بارداری راضیه بی اطلاع بوده می گوید اگر راست می گفتم معلوم نبود چه بلایی سرم می آمد و قانون این چیزها سرش نمی شود. در واقع خود او در عمل خلاف توصیه اخلاقی اش به دخترش عمل کرده و راست نمی گوید چون به ضررش تمام می شود. از اینگونه جزئیات در جدایی نادر از سیمین موارد زیادی وجود دارد. جزئیاتی که مثل خود زندگی است و واقعیت آن را بازنمایی می کند. جزئیاتی که هم منطق درام را شکل می دهد، هم به روانشناسی شخصیت های قصه و رفتارشان کمک می کند، هم باور پذیری مخاطب را تضمین می کند و هم سویه اخلاقی - اجتماعی داستان را صورت بندی می کند. جدایی نادر از سیمین فیلم جزئیات است.