لیبی، از پیشروی قذافی تا بلاتکلیفی جهانی

یکی از دلایلی که تاکنون مساله پرواز ممنوع در شورای امنیت به تصویب نرسیده، نگرانی برخی از جمله کشورهای همسایه لیبی نسبت به واکنش های احتمالی معمر قذافی نسبت به این اقدام است. بر این اساس این نگرانی وجود دارد که در چنین وضعیتی نیروهای قدافی احتمالا خاک کشورهایی از جمله ایتالیا را مورد هدف قرار دهند. احتمالی که گرچه شاید عجیب به نظر برسد، اما از آنجایی که این احتمال در مورد شخص عجیبی همچون قذافی مطرح می شود، چندان نیز غیرقابل باور نیست. در حالی که نیروهای وفادار به معمر قذافی، با اتکا به برتری در جنگ هوایی، پیشروی قابل توجهی در خاک لیبی داشته اند، جامعه جهانی هنوز نتوانسته بر سر اعمال منطقه پرواز ممنوع بر فراز این کشور تصمیم قاطعی بگیرد. اگر معمر قذافی در خارج از لیبی عرصه را به مخالفان باخته در داخل، اما وی توانسته مخالفان را به عقب براند. پس از روزهای ابتدایی بحران لیبی که شهرهای این کشور یکی پس از دیگری به دست مخالفان افتاد و طرابلس به آخرین سنگر برای قذافی تبدیل شد، طی روزهای اخیر نیروهای وفادار به وی توانسته اند با بازیابی توان خود به عقب راندن مخالفان از شهرهای لیبی اقدام کنند. از لیبی خبر می رسد که &#۰۳۹;مصراته&#۰۳۹; که عملا تبدیل به آخرین پایگاه مخالفان در غرب لیبی شده زیر آتش سنگین حملات هوایی نیروهای قذافی قرار دارد و این احتمال وجود دارد که این شهر نیز سرنوشتی مشابه شهرهای زاویه، راس لانوف و بن جواد که در روزهای اخیر از کنترل مخالفان خارج و مجددا به دست قذافی افتاد، پیدا کند. گزارش ها حاکی از آن است که نیروهای قذافی در تلاش اند تا با فتح یک به یک شهرها به سمت شرق لیبی حرکت کنند و در گام آخر، شهر بنغاری را که مرکز اصلی مخالفان است، در تصرف خود قرار دهند. پر واضح است که آنچه نیروهای قذافی را پیش انداخته، برتری آنها در جنگ هوایی بوده است. این در حالی است که تنها نقطه اتکای مخالفان سلاح هایی است که در جنگ های زمینی کاربرد دارد و توانایی رویارویی با آتش سنگین حملات هوایی را ندارد. از سوی دیگر نباید پیشروی اخیر نیروهای وفادار به قذافی را به معنای تسلط کامل آنها بر کشور و از بین رفتن توانایی مخالفان دانست. لیبی به زعم بسیاری از تحلیلگران در وضعیت جنگ داخلی تمام عیاری قرار دارد که صرفنظر از پیروزی های مقطعی هر دو طرف، هیچ یک، قدرت از بین بردن دیگری را ندارد. بنابراین فتح شهرها توسط هر دو طرف به معنای پایان درگیری ها نیست. عرصه داخلی لیبی در حالی شاهد تحولاتی پرشتاب است که در عرصه بین المللی شاهد نوعی کندی در روند تصمیمات مشترک بین المللی در قبال بحران لیبی هستیم. نبود توافق بر سر اعمال منطقه پرواز ممنوع خود به روشنی گویای این واقعیت است. منطقه پرواز ممنوع به معنای این است در صورتی که نیروی نظامی کشوری که مشمول این طرح شده اقدام به پرواز هواپیماهای خود بر فراز کشورش نماید، نیروهایی که این تحریم را اعمال می کنند می توانند آن هواپیما را مورد هدف قرار دهند. در تازه ترین تحول در این باره وزرای خارجه و نمایندگان عضو اتحادیه عرب در نشست دو روز پیش خود که به صورت فوق العاده برای تصمیم گیری درباره بحران لیبی تشکیل شد، خواهان اعمال منطقه پرواز ممنوع بر فراز لیبی شدند. این کشورها در عین حال مخالفت خود را با هرگونه دخالت نظامی خارجی در لیبی ابراز کردند. گرچه تصمیم اخیر اتحادیه عرب در جای خود حائز اهمیت است اما همانطور که بسیاری از کارشناسان گفته اند در دل این تصمیم گیری نوعی تناقض وجود دارد. به عبارت دیگر اتحادیه عرب در حالی مخالف هرگونه اقدام نظامی خارجی در لیبی است که اعمال منطقه پرواز ممنوع خود نوعی مداخله نظامی محسوب می شود. بویژه اگر این اعمال محدودیت پروازی در صورتی که با سرپیچی دولت لیبی همراه باشد ممکن است به زد و خورد تمام عیار تبدیل شود. این البته تنها تناقض تصمیمات اخیر اتحادیه عرب نبود. رفتار کشورهای عضو این اتحادیه در قبال مساله مشروعیت معمر قذافی نیز بیانگر نوعی دوگانگی در رویکرد آنها بود. این اتحادیه با وجود اینکه حاضر نشد نمایندگان دولت قذافی را در این نشست بپذیرد، در عین حال نخواست که از وی سلب مشروعیت شود. از سوی دیگر اعضای اتحادیه عرب تصمیم گرفتند که بین این اتحادیه و شورای ملی لیبی که خود را نماینده مخالفان معمر قذافی می داند، تماس برقرار شود. تصمیم اخیر اتحادیه عرب بسیار به نفع کشورهای غربی حامی مداخله نظامی در لیبی بود چرا که این مساله نوعی مشروعیت سازی برای این اقدام تلقی می شود. پیشتر اتحادیه اروپا و ناتو اعلام کرده بودند برای هر گونه اقدام نظامی در لیبی، به پشتیبانی کشورهای منطقه نیاز دارند که با این تصمیم اتحادیه عرب در دفاع از منطقه پرواز ممنوع، به نظر می رسد این پشتیبانی را به دست آورده باشند. برخی معتقدند اتحادیه عرب خواسته با اتخاذ این موضع دوپهلو به نوعی خود را از زیر بار مسئولیت این مساله برهاند و در اصطلاح توپ را به زمین شورای امنیت بیندازد. در واقع اتحادیه عرب با این موضعگیری کاری کرد که چنانچه وضعیت لیبی به هر سمت و سویی رفت، توجیهی برای رفتار خود داشته باشد. درخواست برای ایجاد منطقه پرواز ممنوع پیش از این نیز انجام شده بود اما تاکنون در دستور کار شورای امنیت قرار نگرفته است. گفته می شود روسیه و چین مخالف اعمال منطقه پرواز ممنوع هستند و حتی از احتمال وتوی این پیشنهاد در شورای امنیت توسط این دو کشور سخن به میان آمده است. گفته می شود یکی از دلایلی که تاکنون مساله پرواز ممنوع در شورای امنیت به تصویب نرسیده، نگرانی برخی از جمله کشورهای همسایه لیبی نسبت به واکنش های احتمالی معمر قذافی نسبت به این اقدام است. بر این اساس این نگرانی وجود دارد که در چنین وضعیتی نیروهای قدافی احتمالا خاک کشورهایی از جمله ایتالیا را مورد هدف قرار دهند. احتمالی که گرچه شاید عجیب به نظر برسد، اما از آنجایی که این احتمال در مورد شخص عجیبی همچون قذافی مطرح می شود، چندان نیز غیرقابل باور نیست. برخی معتقدند که پایان بحران لیبی تنها با اعمال منطقه پرواز ممنوع امکان پذیر است. چرا که در اینصورت به دلیل محدودیت هایی که نیروی هوایی تحت امر قذافی برای ضربه زدن به مخالفان پیدا خواهد کرد، عرصه برای این سرهنگ پیر تنگ خواهد شد و در عوض مخالفان نیز خواهند توانست بر اوضاع مسلط شوند. هر چند بسیاری نیز نگرانند که اعمال منطقه پرواز ممنوع، نقطه آغازی بر مداخلات نظامی و سیاسی دیگر کشورهای خارجی در تحولات لیبی باشد. شاید همین مساله بوده که مخالفان معمر قذافی در داخل با وجود حمایت از اعمال منطقه پرواز ممنوع، مخالفت خود را با استقرار نیروهای خارجی و دخالت در روند داخلی این کشور ابراز کرده اند. زمان به سرعت در حال گذر است و گویا این گذر زمان بیش از هر طرف تاکنون به نفع معمر قذافی بوده است. اما هنوز معلوم نیست دقیقا چه سرنوشتی در انتظار لیبی، قذافی و مخالفان است. بحران های اخیر در کشورهای عربی یک وی‍ژگی بارز داشته و آن غیرمنتظره بدون رخدادهای آن بوده است؛ بنابراین دور از انتظار نیست که فضا بار دیگر به ضرر قذافی برگردد.