قهوه تلخ این‌همان‌گویی، نه انتقاد

این توهم که سریال‌های ساخته مهران مدیری انتقادی است، حاصل قضاوت‌های سطحی و ساده‌انگارانه است. با بررسی درون‌ماندگار نشانه‌ها و منطق‌های موجود در این سریال‌ها می‌توان خصلت پوزیتیویستی این آثار را عیان ساخت. قهوه تلخ که امروزه در هر دکه و دکانی حضور دارد و همه‌گیر شده، از این قاعده مستثنی نیست. مهران مدیری تقریبا در تمامی کارهای اخیرش، گرچه ژست‌های انتقادی به خود می‌گیرد و در ظاهر دست به نقادی وضعیت موجود می‌زند اما آثارش همچنان یک اثر پوزیتیویستی باقی می‌مانند. او در ظاهر ناقد وضع موجود است اما کوچک‌ترین انتقادی به کل وضعیت یا اساس آن ندارد. او از این غافل است که وضعیت فعلی هر جامعه‌ای برساخته وضعیت تاریخی/سیاسی آن جامعه است. او مدعی صورت‌بندی«کل» است زیرا بر این تصور است که تمامی ویژگی‌های اخلاقی و اجتماعی جامعه امروز را به نقد کشیده است اما در گیرودار مسایل جزئی اخلاق شخصی افراد جامعه است. خیلی‌ها معتقدند که سریال شب‌های برره یا حتی قهوه تلخ«بازتاب کل جامعه ایرانی است» اما صورت‌بندی مدیری فقط بر خصلت‌ اخلاقیات شخصی (چیزهایی چون پول‌پرستی، حسادت، چاپلوسی، زیرآب‌زنی، دروغ‌گویی و...) استوار است. صورت‌بندی او تنها این‌همان‌گویی رذایل اخلاقی است. این‌همان‌گویی و انتقاد تفاوت بنیادین دارند و تاثیرات‌شان کاملا عکس یکدیگر است. در قهوه تلخ اخلاقیات و عادات ناپسند ایرانی نقد نشده بلکه این‌همان‌گویی شده است. بعد از دیدن این سریال، رفتارهای زشت درباری نه تنها منزجر‌کننده نمی‌شوند بلکه به واسطه خنده‌دار بودن باتولید و بازتا‌ب‌شان لذت‌بخش هم می‌گردند و میل به تکرار آنها را در فرد بیدار می‌سازند. هر چیز غیراخلاقی‌ای اگر بازتولید این‌همان‌گویانه شود تنها نتیجه‌اش از میان رفتن زهر، تلخی و شرم آن است. (یکی از عمده‌ترین نقد‌هایی که بر تلویزیون و رسانه‌های تصویری وارد می‌شد همین وضعیت این‌همان‌گویی و بازتاب به اصطلاح«بی‌طرفانه»‌ی جنگ و کشتار انسان‌هاست که به راحتی می‌تواند شوک، تلخی و ضربه مواجه با کشته‌شدن انسان‌ها را از بین ببرد). در قسمت ابتدایی قهوه تلخ مشخص بود که شخصیتی جدا و از مفصل‌دررفته (مستشار) در این جامعه‌ نفوذ کند و تغییر ایجاد نماید. عامل تغییر در بیشتر سریال‌های مدیری غایب بود و اگر هم حضور داشت به مرور درون وضعیت مضمحل می‌شد و با وضعیت کنار می‌آمد. نمونه بارز چنین شخصیتی کیانوش روزنامه‌نگار در شب‌های برره بود که ظاهرا از معرفت و اخلاقی والاتر از بقیه برخوردار بود اما رفته رفته در طول سریال هم‌شکل و همرنگ آنان شد. در اینجا نیز مستشار چنین وضعیتی را داشت. او و مستشار هیچ تغییری نمی‌توانند ایجاد کنند. آنها از تغییر وضعیت دلسرد و ناامید هستند. مهران مدیری نه به صورت تلویحی بلکه مستقیم از طریق سکانسی وضعیت پوزیتیویستی‌اش را اعلام می‌دارد: شب است و مستشار ناامید از تغییر. مخدر مصرف می‌کند و در توهمات‌اش به زمان امروزی بازمی‌گردد. او خود را در مطب مشاور روانی می‌یابد ــ جالب است که خود مدیری چنین نقشی را عهده‌دار شده است. مستشار از تغییر اوضاع و احوال و رسالتی که به عهده دارد سخن می‌گوید اما در نهایت مدیری (مشاور) به او می‌گوید که اول سعی کن خودت را درست کنی؛ اول سعی کن درونت را اصلاح کنی بعد جهان را تغییر بده. همان شعار همیشگی محبوب پوزیتیوست‌های جهان سرمایه‌داری که اگر می‌خواهی تغییری اعمال کنی اول از خودت شروع کن. میل به اصلاح درون و گم‌گشتگی در دنیاهای پیچ‌درپیچ درونی برای«اصلاح خود» همان چیزی است که برای مستشار تجویز می‌شود. این تغییر درون سال‌ها به طول می‌انجامد و فرجامی ندارد و اگر هم داشته باشد نهایتا انسان را تبدیل به موجودی منفعل و دور از هر اجتماعی می‌کند اما مستشار می‌داند که اجنبیان کمر به غارت ملت بسته‌اند و اگر تغییری ایجاد نکند یا اگر تاریخ را دگرگون نسازد همه چیز از دست خواهد رفت. عموما نقد تک‌تک افراد جامعه این مساله را القاء می‌کند که برآیند تک‌تک افراد مردم را می‌سازد اما رفتارهای جمعی اثبات کرده است که اخلاق، منش‌ و رفتاهای مردم مستقل از تک تک افراد برسازنده جمعیت‌اند. به واقع توده‌های مردم مازاد دارند و تمام ترس تاریخ از همین مازاد مردم است. تلاش مداوم سرمایه‌داری برای ساختن جمعیت‌های تنها صرفا به منظور نابودساختن این مازاد است. چیزی که قهوه تلخ هم سعی بر نابودی و پنهان ساختن آن دارد. زمان زیادی از تغییر نظام سلطنت نمی‌گذرد. مردمان عرب که از سوی دولت‌های غربی‌-و نه جامعه مدنی غرب-«عقب‌افتاده و جهان‌سومی» تلقی می‌گشتند امروزه دارند درس مبارزه می‌دهند، مستشارها همیشه بر خلاف دعوی قهوه تلخ می‌توانند تغییرات اعمال کنند و مازاد مردم را عیان سازند.