قلعه ارگ در گذر تاریخ

ارگ تهران که روزگاری در شمال شهر قرار داشت و بعدها به دلیل گسترش شهر در مرکز آن قرار گرفت، یکی از ساختمان‌هایی بود که در دوره صفویه ایجاد شد و بعدها به دستور کریم‌خان زند، خندقی در اطراف آن حفر شد. در سال ۱۲۶۷هـ.ق به دستور امیرکبیر، حصارک ارگ تجدید بنا و کوچه‌های آن برای حرکت کالسکه تعویض شد. قلعه ارگ، ۱۲ برج نیم‌هلال داشت که سوراخ‌هایی جهت نگهبانی و تیراندازی در آن تعبیه شده که اطراف عمارت داخل ارگ را در برمی‌گرفت. از عمارات معروف این قلعه، کاخ گلستان، عمارت سفره‌خانه، عمارت موزه، عمارت کریم‌خان زند، عمارت حوضخانه، عمارت تخت مرمر، کاخ ابیض، عمارت خوابگاه، مسجد ارگ و امثال آن بود. ارگ سلطنتی، قوانین و مقررات خاصی داشت که از مضحک‌ترین و در عین حال رقت‌انگیزترین آن در زمان جلوس ناصرالدین شاه حاجت خواستن و بست نشستن ساکنین ارگ در پای درختی به نام «چنار عباس علی» بود. این درخت افسانه‌های زیادی را بر سر زبان‌ها انداخته بود. ● ساختمان‌های داخل ارگ ▪ کاخ گلستان یکی از عمارات نسبتا مهم داخل ارگ که هنوز هم پا بر جای مانده، کاخ گلستان است که به علت قرار داشتن در محوطه باغی پر از انواع درختان گل و میوه، به این اسم شهرت یافت. باغچه‌هایی که در وسط کاخ یا پیرامون آن وجود داشت، عبارت بود از خیابان‌های دراز و مشجری که در کنار آنها درختان چنار و سرو، سر به آسمان کشیده بود. حوض و حوضچه‌های کوچک و بزرگ مستطیلی یا مربع‌شکل با کاشی‌هایی به رنگ آبی که در کف و پاشویه آنها قرار داشت این کاخ را بسیار شاعرانه و خیال‌انگیز جلوه‌گر می‌ساخت. دیوار این کاخ پوشیده از نقاشی‌هایی از سربازان مسلح با سبیل‌های کلفت و ابروانی پرپشت که چهره آنان را خشن و پرهیبت نشان می‌داد، است. یکی از بخش‌های کاخ گلستان، تالار آینه بود که کف این تالار را یک تخته فرش هراتی که از بزرگ‌ترین و زیباترین فرش‌های ایران بود، می‌پوشاند. صندلی و مبل‌های این تالار همه طلاکاری شده و رویه آنها از پارچه زربافت بود. تخت معروف طاووس که گفته می‌شود توسط نادرشاه افشار به ایران آورده شده و تماما از طلاست از اشیای تجملی این تالار محسوب می‌شد. ▪ عمارت سفره‌خانه از جمله عماراتی که در ارگ سلطنتی وجود داشت عمارت سفره‌خانه بود که میهمانان خارجی در آن پذیرایی می‌شدند و همچنان برقرار بود تا سال ۱۳۱۸هـ.ش که ولیعهد پهلوی به مرض حصبه یا یرقان مبتلا شده و اطبا از معالجه‌اش دست کشیده بودند و کار به نذر و نیاز و اطعام انجامید که سر تا سر ماه رمضان فقرا و مساکین، افطارها را در آن اطعام می‌کردند و پس از آن برای همیشه تعطیل شد. ▪ عمارت موزه عمارت موزه، مرکب از پنج دستگاه ساختمان بزرگ با گنبدهای مرتفع به رنگ آبی بود و روی دیوارهای آن گچ‌بری‌های ماهرانه به چشم می‌خورد. اصلی‌ترین ساختمان عمارت، محلی بود که پهلوی اول در آن تاجگذاری کرد. دیدنی‌ترین اشیاء این موزه یک کره‌جغرافیایی تمام طلا بود که به جام جهان‌نما شهرت داشت. این کره‌ قیمتی و بی‌نظیر که برای آن ۳۴ کیلو طلای ناب و ۳۷۵۷ گرم از انواع جواهرات به کار رفته، بر پایه‌ای از طلای مرصع به جواهرات قرار گرفته که در حکم اسباب‌بازی ناصرالدین شاه بود که هم اینک در موزه جواهرات ملی واقع در بانک مرکزی نگهداری می‌شود. ▪ عمارت کریم‌خانی این عمارت که محل فرمانروایی اندک کریم‌خان زند بود، از عمارت‌های معروف ارگ شد چرا که آغامحمدخان قاجار بعد از روی کار آمدن برای گرفتن انتقام و عقده نشانی، استخوان‌های کریم‌خان زند را در پله‌های این عمارت دفن کرد که در هر رفت‌وآمدن، استخوان‌های وی را بلرزاند اما از آنجا که گفته‌اند دنیا دار مکافات است خود وی نیز سرنوشتی همین‌گونه داشت و سرسلسله پهلوی بعد از کودتای خود، دستور داد با جسد آغامحمدخان همین معامله را بکنند. ▪ کاخ ابیض کاخ ابیض، مقر حکمرانی سلطان احمدشاه، آخرین پادشاه سلسله قاجار بود که جمله معروفش همچنان ضبط اذهان شد که روزی در پاسخ و تشکر تهنیت‌گویان می‌گوید: خلاف این سخنان می‌بایست گفتن، چه پادشاهی کردن به مشتی فقیر و علیل چندان افتخاری هم نمی‌باشد. ▪ عمارت خوابگاه عمارتی با پنج اتاق، وسط خوابگاه پادشاهان قاجار بود و چهار اتاق در اطرافش که یکی مخصوص خدمه خلوت و طرب و دیگر آبدارخانه و یکی اختصاص به زنان داشته که در آن به پیرایش خود می‌پرداختند و یکی خاص سوگلی پادشاه. این خوابگاه که به خوابگاه ناصرالدین شاه معروف شد بعدها به عنوان وزارت دارایی مورد استفاده قرار گرفت و در سال‌های بعد آن را تخریب کرده و ساختمان وزارت دارایی فعلی را جایش ساختند. ▪ مسجد ارگ از ساختمان‌های خارج محدوده اندرون، مسجد ارگ بود که در تلاقی خیابان اندرون و باب همایون واقع شده است که به دستور مهدعلیا، مادر ناصرالدین‌شاه ساخته شد که زنان حرم در آن نماز می‌گزاردند. می‌گویند مهدعلیا که شهرت خوبی نداشت، امروزه مسجد ارگ از معروف‌ترین مساجد در تهران است که همچنان پا برجا مانده است.