بانوی نمونه اسلام، فاطمه زهرا علیهاالسلام ، از آنجا که حافظ قرآن بودند و بر معارف قرآن تسلّط کامل داشتند، در سخنانشان به اقتضای کلام و در جای مناسب به آیات قرآن استشهاد نمودهاند. در دفاع از ولایت حضرت علی علیهالسلام در اثبات مالکیّت خود بر فدک و همچنین در موعظهها و دعاهای خویش، آیات قرآن را تلاوت نمودهاند.
یکی از شاخصههای کلام حضرت زهرا علیهاالسلام که از انس آن بزرگوار با قرآن و تسلّط ایشان بر آیات و معارف بلند آن نشأت میگیرد، استشهاد به آیات قرآن و به کار بردن تعابیر قرآنی است.
آیات قرآن در کلمات آن بانوی نمونه نهتنها چهرهی خلیفهی وقت را در عمل ننمودن به قرآن افشا میکند، بلکه در ارزیابی شرایط خاصّ حاکم بر آن زمان نیز بسیار مؤثر است.
آن بزرگوار در خطابهی مشهور خود در مسجد مدینه، به حدود بیست آیه از قرآن استشهاد نمودهاند و در خطابهای که در جمع زنان مهاجر و انصار ایراد فرمودند، ده آیه از قرآن را تلاوت فرمودند.
صدّیقهی طاهره علیهاالسلام ، گاه دردفاع از ولایت علی علیهالسلام و گاه در اثبات ارث برای ذریّهی پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله و زمانی ضمن مواعظ و یا در بیان حالات خویش به آیات الهی استناد جستهاند. عبارات و تعابیر قرآنی نیز در موارد بسیاری در کلمات حضرت فاطمه علیهاالسلام مشاهده میشود.
۱) معرفی خویش به وسیلهی آیات قرآن
دخت بزرگوار رسول خدا صلیاللهعلیهوآله آنگاه که در مسجد مدینه در حمایت از حقّ خاندان پیامبر صلیاللهعلیهوآله خطبه خواندند، بعد از حمد و ثنای الهی برای اینکه مردم بخوبی موقعیّت نَسَبی ایشان را به یاد آورند، مطابق آنچه مرسوم بود، پدر خویش را معرّفی میکنند و در این معرّفی، از آیات قرآن استمداد میجویند. به این ترتیب حاضران ابتدا گوینده را به خوبی خواهند شناخت، آنگاه به سخنان او گوش فرا میدهند.
« اَیُّها النّاس اِعلَموا اَنّی فاطمةُ و اَبی محمّد صلیاللهعلیهوآله اَقولُ عوداً وَ بَدْأً وَ لا اَقولُ ما اَقول غَلَطاً وَ لا اَفعل ما افعَلُ شَططاً : این مردم! بدانید من فاطمهام و پدرم محمّد است که صلوات و درود خدا بر او و خاندانش باد. آنچه میگویم آغاز و انجامش یکی است و هرگز ضدّ و نقیض در آن راه ندارد و آنچه را میگویم، غلط نمیگویم و در اعمالم راه خطا نمیپویم.»
«لَقَد جاءَکُم رَسولٌ من اَنْفُسِکُم عَزیزٌ علیه ما عَنِتُّم حَریصٌ عَلیکُم بِالمؤمِنینَ رَءُوفٌ رَحیم : پیامبری از میان شما برخاست و به سوی شما آمد که از رنجهای شما رنج میبرد و به هدایت شما علاقهی وافر داشت و نسبت به مؤمنان مهربان و رحیم بود .» ۱
« فَاِن تُعْزُوهُ و تَعْرِفوهُ تَجدُوه اَبی دونَ نسائِکم و اَخا ابن عمّی دون رجالکم و لَنِعْم الْمَعْزیُّ الیه صلیاللهعلیهوآله ؛ هرگاه نَسَب او را بجویید، میبینید او پدر من بوده است، نه پدر زنان شما! و برادر پسر عموی من بوده است، نه برادر مردان شما و چه پرافتخار است این نسب. درود خدا بر او و خاندانش باد.» ۲
اَیُّها النّاس اِعلَموا اَنّی فاطمةُ و اَبی محمّد صلیاللهعلیهوآله اَقولُ عوداً وَ بَدْأً وَ لا اَقولُ ما اَقول غَلَطاً وَ لا اَفعل ما افعَلُ شَططاً : این مردم! بدانید من فاطمهام و پدرم محمّد است که صلوات و درود خدا بر او و خاندانش باد. آنچه میگویم آغاز و انجامش یکی است و هرگز ضدّ و نقیض در آن راه ندارد و آنچه را میگویم، غلط نمیگویم و در اعمالم راه خطا نمیپویم
۲) از بین نرفتن شریعت الهی با مرگ پیامبر
حضرت زهرا علیهاالسلام در بخشی از خطابهی معروف خود بعد از رحلت پیامبر صلیاللهعلیهوآله آنگاه که سکوت مسلمانان را در مقابل زمزمههای جاهلی مشاهده نمودند، فرمودند:
« فتلک و اللّهُ النّازلةُ الکُبری و المُصیبةُ العُظمی، لا مِثْلُها نازِلَةٌ وَ لا بائقةٌ عاجلَةٌ اَعْلَنَ بها کتابُ اللّه جَلّ ثناؤه فی اَفْنِیَتِکم وَ فی مُمْساکم و مُصبِحُکم، یَهتف فی اَفْنِیَتِکم هِتافاً وَ صُراخاً و تلاوَةً و اِلحاناً و لَقَبْلَهُ ما حَلّ بانبیاء اللّه و رسلِهِ حُکمٌ فَصلٌ وَ قضاءٌ حَتم : به خدا قسم این حادثهای عظیم و مصیبتی بزرگ و ضایعهای است جبرانناپذیر؛ ولی فراموش نکنید که اگر پیامبر صلیاللهعلیهوآله رفت، قرآن مجید قبلاً از آن خبر داده بود. همان قرآنی که پیوسته در خانههای شماست و صبح و شام با صدای بلند و فریاد و-یا- آهسته و با الحان مختلف در خانههای شما خوانده میشود. پیامبران پیشین نیز قبل از او با این واقعیّت روبرو شده بودند؛ چرا که مرگ فرمان تخلفناپذیر الهی است.»
آری قرآن صریحاً گفته بود:
«وَ ما مُحمّدٌ الّا رسولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُل اَفِأنْ ماتَ أَوْ قُتِل اِنْقَلَبْتُم عَلی اَعْقابِکم وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یُضُرَّ اللّهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللّهُ الشّاکِرین ؛ محمد صلیاللهعلیهوآله تنها فرستادهی خدا بود و قبل از او رسولان دیگری آمدند و رفتند. آیا اگر او بمیرد یا کشته شود، شما بر پاشنهی پا میچرخید و به عقب برمیگردید [و با آیین اسلام وداع گفته، رو به خرافات جاهلیت میآورید؟] هر کس به عقب بازگردد، به خداوند زیانی نمیرساند و خداوند به زودی پاداش سپاسگزاران را میدهد. ».۳
آیهای که فاطمهی اطهر علیهاالسلام در کلامشان تلاوت نمودند، زمانی نازل شده بود که تعدادی از مسلمین در جنگ احد با سرپیچی از دستور رسول خدا صلیاللهعلیهوآله و برای جمعآوری غنایم از محل استقرار خود خارج شد. ۴
خالدبنولید با دویست سوار به مسلمین حمله کرد و پیامبر صلیاللهعلیهوآله زخمی شد و مسلمین شکست خوردند.
فردی که پیامبر صلیاللهعلیهوآله را زخمی کرده بود، فریاد زد که «من محمّد را کشتم». بدین ترتیب شایع شد که پیامبر صلیاللهعلیهوآله کشته شد، در این هنگام بعضی از مردم گفتند: اگر او پیامبر بود کشته نمیشد و بعضی دیگر گفتند: ما نیز میجنگیم تا به او ملحق شویم؛ آنگاه خداوند این آیه را نازل کرد.۵
فاطمه زهرا علیهاالسلام نیز بعد از رحلت پیامبر صلیاللهعلیهوآله آنگاه که شاهد نافرمانی مردم از حکم خدا و رسولش صلیاللهعلیهوآله بود، با استشهاد به این آیه عواقب سوء رویگردانی مردم از دین الهی را متوجّه خود، آنها دانسته و بر جاودانگی شریعت رسول خدا صلیاللهعلیهوآله تأکید نمودهاند.
بانوی بزرگوار اسلام، با وجود آنکه از فقدان پدر بسیار اندوهگین است، امّا با مشاهده سیر امّت اسلام به سوی جاهلیّت دوباره، بعد از مرگ پیامبر صلیاللهعلیهوآله دیگر یک دختر مصیبت زدهی نالان نیست؛ بلکه به منظور احیای شریعتی که پدرش مأمور به ابلاغ آن بود، به پا میخیزد و در یک خطابهی آتشین، جاودانگی اسلام را از زبان قرآن متذکّر میشود.
کلام خدا را با وجود آنکه در آن به مرگ پدرش یعنی عزیزترین عزیزانش اشاره میشود، با نهایت صلابت میخواند؛ تا بر اندیشه آنان که مرگ پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآله ، را به معنای از بین رفتن شریعت الهی میدانند، خط بطلان بکشد.
۳) سفارش به تقوای الهی
« و حَرَّم اللّهُ الشِّرْکَ اِخلاصاً لَهُ بالُربوبیّةِ : خداوند تحریم شرک را برای اخلاص در بندگی و ربوبیّت حقّ قرار داد.»
اکنون که چنین است :
«فاتَّقُوا اللّهَ حقّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ الّا وَ اَنْتم مُسلِمون : تقوای الهی پیشه کنید، آنچنانکه شایسته مقام اوست، از مخالفت فرمانش بپرهیزید و تلاش کنید که مسلمان از دنیا بروید»۶
« وَ اطیعوا اللّهَ فیما اَمَرَکُمْ بِهِ و نَهاکُم عَنْه فاِنَّه : خدا را در آنچه امر یا نهی فرموده اطاعت کنید [و راه علم و آگاهی را پیشه گیرید .»
چرا که:
«اِنَّما یَخشَی اللّهَ من عِبادِهِ العلماءُ : از میان بندگان خدا تنها عالمان و آگاهان از او میترسند و احساس مسئولیّت میکنند».۷
صدّیقه طاهره علیهاالسلام در سخنان خود با تلاوت آیات قرآن، مردم را ترغیب نمودند که تقوای الهی را آنگونه که شایستهی مقام ربوبی است، پیشهی خود سازند، تا در حال مرگ نیز تسلیم محض الهی بوده و از هر گونه شرکت و توجّه به غیر خدا دور باشند.
کلّا بَل سَوَّلَتْ لَکُم اَنْفُسُکُمْ أَمْرَاً فَصَبْرٌ جَمیلٌ و اللّهُ المُسْتَعانُ علی ماتَصِفون : نه چنین است «هواهای نفسانی شما این کار را [در چشم شما] آراسته است. من صبر جمیل [و شکیبایی بهدور از ناسپاسی] خواهم داشت و در برابر آنچه میگویید، از خداوند یاری میطلبم
۴) استعانت از خداوند متعال
صدیقه کبری علیهاالسلام ، ضمن آنکه مدّعیان فدک را پیرو هوای نفس خود میدانستند، در مقابل سخنان نادرست و قضاوت باطل آنها صبر مینمودند و از خداوند یاری میطلبیدند.
در بخش پایانی خطابه ایشان آمده است:
« کلّا بَل سَوَّلَتْ لَکُم اَنْفُسُکُمْ أَمْرَاً فَصَبْرٌ جَمیلٌ و اللّهُ المُسْتَعانُ علی ماتَصِفون : نه چنین است «هواهای نفسانی شما این کار را [در چشم شما]آراسته است. من صبر جمیل [و شکیبایی بهدور از ناسپاسی]خواهم داشت و در برابر آنچه میگویید، از خداوند یاری میطلبم.» ۸
آیه مذکور همان سخن حضرت یعقوب علیهالسلام خطاب به برادران حضرت یوسف علیهالسلام است که میخواستند با صحنهسازی و دورغ پدر را فریب دهند. زهرای مرضیه علیهاالسلام نیز، با تلاوت این آیه، اعمال آنها را با اعمال برادران یوسف تطبیق داده، بهترین مرتبه صبر ، یعنی صبر جمیل را پیشهی خود ساخته و از خداوند در مقابل سخنان دروغ آنها، استعانت میجویند. ۹
۵) درخواست نزول غذای بهشتی
صدّیقه طاهره علیهاالسلام گاه برای طلب حاجت خود از خداوند متعال، عین آیات قرآن را تلاوت مینمودند و این نکته، اهمّیّت دعاهای قرآنی را برای برآورده شدن حاجات روشن میسازد.
در یکی از روزهای سخت زندگی که گرسنگی بر خاندان پیامبر صلیاللهعلیهوآله فشار آورده بود، حضرت فاطمه علیهاالسلام وضو گرفت و پس از خواندن دو رکعت نماز دست به دعا برداشت و عرض کرد:
یا الهی و سَیدی هذا محمّدٌ نبیّکَ و هذا علیّ ابنُ عمِّ نبیّک : خدایا! سرورا! این پیغمبر تو، محمّد صلیاللهعلیهوآله است و این علی علیهالسلام ، پسر عموی پیغمبر توست «الهی اَنْزِلْ علینا مائِدَةً من السّماء : ای خدای من! از آسمان برای ما مائدهای بفرست»۱۰
کما اَنْزَلْتَها علی بنیاسرائیل أکَلُوا مِنها وَ کَفروا بِها، اللّهم أنْزِلْها علَینا فاِنّا بِها مؤمنونَ : چنانکه بر بنیاسرائیل فرستادی و آنان از آن غذا خوردند و ناسپاسی کردند. ای پروردگار من! آن مائده را بر ما فرو فرست که به آن مؤمنانیم.۱۱
ناگهان ظرفی از غذا و طعام بهشتی نازل شد که بوی آن منزل علی علیهالسلام را معطر ساخت. وقتی رسول خدا صلیاللهعلیهوآله به خانه دخت گرامیاش وارد شدند، حضرت زهرا علیهاالسلام آن مائدهی آسمانی را نزد پدر آورد.
پیامبر صلیاللهعلیهوآله فرمودند: «دخترم این را از کجا آوردهای؟» فاطمه زهرا علیهاالسلام پاسخ داد: «هوَ من عندِ اللّهِ اِنَّ اللّهَ یَرْزُقُ مَن یَشاءُ بِغَیرِ حِسابٍ : این از سوی خداست. خداوند هر کس را بخواهد، بیحساب، روزی میدهد». ۱۲
آنگاه پیامبر صلیاللهعلیهوآله شکر خدا را بهجا آورد و فرمود: «شکر میکنم خدایی را که تو را شبیه مریم بانوی زنان بنیاسرائیل قرار داد....» ۱۳
و این نمونهای از کرامات آن بانوی بزرگوار علیهاالسلام است.
● نتیجهگیری
دخت گرامی رسول خدا صلیاللهعلیهوآله ، نه فقط در خطابهها، بلکه در ادعیه و مواعظ خود نیز، آیات قرآن را تلاوت نمودهاند. بنابراین، آن بزرگوار حافظ قرآن بودند و بر معارف قرآن تسلّط کامل داشتند. در بخشی از دعای ایشان آمده است:
.... اَلْحمدللّه الّذی لَمْ یجْعَلْنی جاحدةً لِشَیْءٍ مِن کتابِهِ و لا متحیّرةً فی شیءٍ من اَمْره...۱۴؛ ... حمد خدا را که مرا انکار کنندهی چیزی در کتابش و سرگردان در چیزی از کار آن نگردانیده است....
