فرهادی و سینمای ایران: وصله ای جور بر قامتی ناجور

در نگاه کلی به سینمای ایران و بحث کارگردانان مولف، به نام هایی چون "کیمیایی " و "مهرجویی" در سال های قبل از انقلاب و " حاتمی کیا " و "مجیدی " در سال های بعد از انقلاب برمی خوریم، اما در دهه ۸۰ با توجه به رویکردی که سینما را به بازتاب هنری رئالیسم جاری در جامعه ترغیب نمود ، افراد جدیدی به سینمای ملی معرفی شدند که نه تنها نام "مولف " را یدک می کشند بلکه می توان ازآنان با عنوان پایه گذاران سینمای نوین اجتماعی در ایران یاد کرد. " اصغر فرهادی " از جمله این افراد است که در دهه ۸۰ سیر صعودی خیره کننده ای را تجربه نمود. در ادامه به بررسی آثار این هنرمند در دهه هشتاد خواهیم پرداخت. اصغر فرهادی یکی از برترین چهره های کارگردانی در دهه ۸۰ است که با نگاه کنجکاو و پرسشگر به جامعه معاصر و نوع روابط حاکم بر آن، تصویرگر آثاری در سینمای ایران شد که ارتباط خوبی با تماشاگر جوان این دهه برقرار کرد. او در فیلم هایش انگشت بر قشر متوسط جامعه گذاشت و با شناخت خوبی که از طبقه تحصیل کرده متوسط جامعه داشت ،کاراکترهایی را بر پرده تصویر کرد که ما به ازای بیرونی آنها همدلی تماشاگری را که با آدم های این چنینی زندگی کرده بود بر می انگیخت . به واقع او با نگاه کلی خود به جامعه، تلاش کرد با انتخاب برشی از زندگی طبقه متوسط، اخلاقیات را در جامعه آرمانی خود از نگاه دوربین کنجکاوش به تصویر بکشد. فرهادی اولین فیلم مستقل خود را به نام " رقص در غبار" با فیلم نامه ای تالیفی در سال ۸۱ بر پرده برد . او در این فیلم به بررسی روابط میان آدم ها، همچنین تفکرات و اعتقادات قشر ضعیف جامعه پرداخت; قشری که اسیر سو» تفاهمات رایج در عرف هستند. قاب هنری اثر تصویرگر نوعی رویکرد مرید و مرادی در برقراری رابطه میان مردجوان و مردپیر در کل قصه است . دومین فیلم او "شهر زیبا " نام داشت که باز هم به روابط از هم گسیخته ای از لایه های اجتماعی طبقه ضعیف جامعه و شک و تردید و روابط غیر منطقی این قشر پرداخت. پس از آن در سال ۸۴ فرهادی با ساخت "چهارشنبه سوری " نوید ظهور سینماگری را داد که می تواند سینمای اجتماعی جدیدی را با نگاه تازه و نو خود ایجاد کند. سینمایی که مخاطب را به خوبی می شناسد و با روایت داستانی از بطن اجتماع به تصویر متزلزل روابط آدم هایش خواهد پرداخت. او در چهارشنبه سوری پرده از روابط از هم گسیخته آدم های قشر متوسط بر می دارد. زن و مرد قصه با اینکه در دریایی از سو» تفاهم و شک و تردید دست و پا می زنند، بازهم به روابط از هم گسیخته خود ادامه می دهند . او در سال ۸۷ با ساختن "درباره الی "سینمای اجتماعی ایران را در سطح جهانی مطرح کرد. شاهکار فرهادی در اصل نگاهی روانکاوانه بر نسل جوان جامعه معاصربود و اخلاقیات موجود در بطن روابط به ظاهر زیبایی که بین آنها جریان داشت را به تصویر کشید. او در این فیلم با درگیر کردن تماشاگر در داستان و رویکردی که در پایان باز فیلم داشت ذهن مخاطب را همراه داستان کرد و همین امر به ماندگاری این اثر کمک زیادی کرد. دوربین فرهادی در این فیلم مانند یک شخص سوم بی طرف عمل کرد و همین امر روح تماشاگر را بیشتر درگیر این شاهکار سینمایی کرد و تماشاگری که تا قبل از "درباره الی "به دیدن فیلم های سر راست با نشانه های دم دستی عادت داشت ، حال با سینمای پرسشگری روبرو بود که نه تنها به راحتی به او اطلاعات نمی داد بلکه او را به سمت قضاوت کردن تشویق می کرد. در سینمای اجتماعی ایران کم هستند فیلم هایی که آینه تمام نمای نسل خود باشند و روح زمانه شان را بر پرده تصویر کنند ، شاید تنها مثال ممکن بعد از "درباره الی" فیلم "هامون" مهرجویی باشد که توانست انعکاس نسل زمان خود باشد . فرهادی با "درباره الی " آدم های نسل خودش را بر پرده ترسیم می کند، نسلی که بیشتر عادت کرده است برای رهایی خود از تهمت ها، دیگران را محاکمه کند; محاکمه ای به قیمت شرافت و آبرو. در نهایت فرهادی دهه هشتاد را با "جدایی نادر از سیمین " به پایان برد. او در آخرین ساخته اش به بررسی روابط بین آدم های قشر ضعیف و غنی می پردازد و نوع روابط علت و معلولی موجود در برخوردهای این دو قشر از جامعه را به تصویر می کشد; روابطی که در نهایت زندگی دو سر ماجرا را به جهنمی عجیب تبدیل می کند. او با این فیلم افتخارات زیادی را برای سینمای ایران به دست آورد . با نگاه کلی به آثار فرهادی علی الخصوص سه فیلم آخر او، می توان آثار این کارگردان را در قاب سینمای اجتماعی جای داد که بر پایه درام سعی دارد به واقعیت زندگی طبقه متوسط بپردازد و اخلاقیات موجود در رابطه ها را به نمایش بگذارد. او با رئالیسم و تصویرسازی عجیبی که در آثارش لحاظ می کند، همذات پنداری تماشاگری که به دنبال واقع گرایی است را بر می انگیزد. سینمای فرهادی همانقدر که از لحاظ فیلم نامه کامل و پردازش شده است، از منظر تکنیک نیز قابل تامل است. او با کارگردانی " درباره الی " و " جدایی نادر از سیمین " نشان داد که نه تنها به ابزار سینما تسلط کامل دارد و با فضا سازی و دکوپاژهای سخت مشکلی ندارد بلکه ریتم را به خوبی می شناسد. نکته ای که دراکثر فیلم های حال حاضر به دست فراموشی سپرده می شود ، اینکه با رعایت همه قواعد حاکم بر فیلم سازی ، داستان فیلم را با هنرمندی برای بیننده تصویر کرد. با این تفاسیر، سینمای فرهادی سینمای شریفی است که می تواند دهه ۹۰ را برای سینمای ایران خاطره انگیزتر نماید.