انقلاب سفید که در سال ۱۳۴۱ از طرف شاه به این اسم نامیده شد و بعد به انقلاب شاه و مردم مشهورگشت یک طرح کلان سیاسی اجتماعی و اقتصادی، برای جلو گیری از انقلاب از پایین (مردم) بود و به زعم مجریان آن به دنبال توسعه و پیشرفت ساختارهای سیاسی ،اقتصادی و اجتماعی بود ؛ اهرم این انقلاب اصلاحات ارضی بودکه طرحهای دیگر را تحت شعاع قرار می داد. انقلاب سفید در ابتدا شامل ۶ بخش بود و در ادامه ۶ بخش دیگر بدان افزوده شد :
۱) اصلاحات ارضی و الغای نظام ارباب و رعیتی ( در ادامه بحث خواهد شد )
۲) فروش سهام کارخانجات دولتی به عنوان پشتوانه اصلاحات ارضی
۳) ملی کردن جنگلها
۳) لایحه اصلاحی قانون انتخابات و ایجاد حق رای برای زنان
۴) لایحه ایجاد سپاه دانش
۵) سهیم کردن کارگران در منافع کارگاه های تولیدی و صنعتی
۶) ملی کردن جنگلها علما و روحانیون حوزه علمیه قم مخالفت خود را با این طرح و بویژه اصلاحات ارضی اعلام می دارند و حجت الاسلام کمالوند از علمای خرم آباد را به دربار می فرستند تا موضع علما و دلیل مخالفتشان را با طرح فوق اعلام داشته و جلوی آن را بگیرند ولی شاه چنین اعلام می کند که بقای رژیم به این طرح وابسته است و اصلا امکان برگشت نیست و هیچ راهی وجود ندارد . شاه برای متقاعد کردن علما و برای فرونشانی مخالفتها در تاریخ ۲ بهمن ۱۳۴۱ به قم مسافرت می کند ولی علما به استقبالش نمی آیند و سخنرانی تند وتیزی علما را مورد انتقاد قرار داده و علما را مشتی مرتجع قلمداد می کند که با گذشت صدها سال مخشان تکان نخورده است!!! و بدون زیارت حرم حضرت معصومه قم را ترک می کند .
در ۶ بهمن ۱۳۴۱ همه پرسی برای انقلاب سفید به اجرا گذاشته می شود و تصویب آن با ۶ میلیون رای موافق در مقابل چند رای مخالف اعلام می شود و پریزیدنت کندی ، یا در حقیقت طراح اصلی این لوایح ، نخستین کسی بود که تلگرام تبریکی به شاه فرستاد و چنین ابراز داشت ((مایه خوشوقتی است که اکثریت عظیم ملت ایران رهبری آن اعلیحضرت را در راهی که کاملا منعکس کننده خواسته های ایشان است مورد تائید قاطع قرار داده اند مسلم است که این پشتیبانی ملی اعتماد آن اعلیحضرت را به راهی که برگزیده اند تقویت و عزم شما را در رهبری کشور خویش به سوی پیروزی در مبارزه ای که برای بهبود زندگی ملت خود در پیش گرفته اید
راسخ تر خواهد ساخت.))
● اصلاحات ارضی
بحث واگذاری زمین واصلاحات از اوایل دهه ۳۰ در کشور شروع شده بود. در سال ۱۳۳۷ شاه بخش کوچکی از زمینهایی را که رضا خان غصب کرده بود به مردم واگذار کرد و در دوره نخست وزیری اقبال طرح اصلاحات ارضی به مجلس فرستاده شد طرحی که با طرحهای بعدی تفاوت عمده ای داشت و به دلیل وجود اکثریت مخالف رد شد و نیز مهمتر از همه مرجع عالی قدر آن دوران آیت الله بروجردی صریحا مخالفت خویش را ابراز داشته بودندایشان معتقد بودند اگر قانونی وضع گردد که هیچ مالکی حق تصرف در املاکش. را نداشته باشد باید از آن جلوگیری کرد.آیت الله بروجردی جلسه ای با حضور علما تشکیل داد و جوابیه ای به شاه و نخست وزیر ارسال داشت که اصلاحات ارضی را برای ایران مناسب نمی دانست و لذا با مخالفت صریح ایشان طرح مسکوت ماند؛ ولی در سال ۱۳۴۰ در پی فوت ایشان و نیز به دنبال نخست وزیری علی امینی که با حمایتهای آمریکا برای اجرای سیاستهای ویژه ای سرکار آمده بود با انحلال مجلس توسط امینی طرح فوق با تفاوتهای زیادی در کابینه به تصویب رسید. امینی، حسن ارسنجانی را به عنوان وزیر کشاورزی انتخاب کرد که قبلا به عنوان
● فردی اصلاح طلب
در امور کشاورزی و اقتصادی در دهه۱۳۲۰ و۳۰ در نشریات و رسانه ها فعالیت کرده بود ولی در ادامه آشوبهایی در مخالفت با امینی به وجود می آید واز طرفی شاه با سفر به آمریکا تعهداتی را که امینی از طرف آمریکاییها تقبل کرده بود شخصا بر عهده می گیرد و عرصه برای امینی تنگتر می گردد (هم حمایت داخلی و هم حمایت خارجی را از دست می دهد) به دنبال آن از نخست وزیری استعفا داده و اعلم که شخصی کاملا مطیع شاه بودجایگزین وی می شود. شاه با افزودن طرحهای پنجگانه دیگری که در سفر آمریکا پیشنهاد شده بود آن طرح را انقلاب سفید نامیده و تبلیغات گسترده ای
در خارج و داخل به راه می اندازد و اجرای طرح جنجالی ، یعنی اصلاحات ارضی در سال ۱۳۴۲ از شهرستان مراغه شروع می گردد. برنامه ارسنجانی و امینی بسیار مترقی تر از برنامه شاه بود. به موجب این برنامه مالکیت مالکان بزرگ حداکثر به یک روستا محدود می شد و لی در طرح شاه هر یک از اعضای خانواده مالک می توانستند برای خود یک آبادی نگه دارند و در ضمن زمینهای زیر کشت ماشینی و باغات ازشمول قانون اصلاحات معاف شدند و این از شدت مخالفت خانها می کاست و شاه نمی خواست به کلی آنها را از بدنه نظام خارج کند.
● چرخش سیاست خارجی آمریکا
در سال ۱۹۶۱ جان اف کندی از حزب دموکرات به ریاست جمهوری ایالات متحده برگزیده شد. از نظر کندی اتکای بیش از حد جمهوریخواهان به نیروی هسته ای و تلاش آشکار و پنهان در به قدرت رسیدن دولتهای دست نشانده در جهان سوم، توانایی و قابلیت خود را در جلوگیری از نفوذ کمونیسم و بحرانهای سیاسی جهان سوم از دست داده بود چنانچه تجربه کوبا و حکومت باتیستا نمایانگر این مسئله بود از این رو کندی با باز سازی نیروهای متعارف نظامی بویژه واحدهای ضد شورش کارآمد برای حضور در کشورهای جهان سوم تلاش کرد از کمکهای نظامی بکاهد و بر ضرورت انجام اصلاحات اقتصادی و اجتماعی در جهان سوم تاکید ورزید و لذا سیاست نوسازی و توسعه و دکترین اتحاد برای پیشرفت به جای سیاستهای خشن حکومتهای پیشین در اولویت سیاست خارجی آمریکا قرار گرفت که پشتیبانی بی قید و شرط آمریکا از دولتهای غیر دموکراتیک را به دلیل آسیب پذیری ساختار سیاسی و اجتماعی آن و سیستم دیکتاتوری که مخالفت توده های مردم را بر می انگیخت و نیزهراس از رخنه کمونیسم را به شدت محدود ساخت. وی درصدد برآمد برنامه های کمک نظامی را قطع و اعطای سرمایه برای ایجاد نوسازی و توسعه را جایگزین سازد تا از طریق انقلاب از بالا ،انقلاب خشن از پایین را مهار کنند لذا به منظور مصونیت نظامهای سیاسی هوادار غرب ، برنامه هایی چون اصلاحات ارضی ،بهبود نظام آموزشی ،بهداشت ، مسکن و توسعه صنعت را در اولویت قرار داد . اندیشمندان و نظریه پردازان مشهوری همچون یونگ و روستو از تئوریسین های اصلی این نظریات بودند و آنها به کشورهای مختلفی، همچون ایران مسافرت کردند و برنامه توسعه و نوسازی برای آنها تنظیم کردند.
● سیاست آمریکا در قبال ایران
ایران به عنوان یکی از اقمار مهم آمریکا در منطقه حساس خاورمیانه و کشوری که همجوار شوروی سابق بوده و بیشترین مرز را با این کشور داشته و نیزاز طرفی جمعیت اکثریت دهقانی ایران (۷۰درصد) وجود رژیم دیکتاتوری در راس امور نگرانیهای آمریکا را زیادتر می ساخت و نتیجتا سران کاخ سفید را وادار می ساخت که توجه ویژه ای به ایران مبذول دارند. شرایط سیاسی ،اجتماعی و اقتصادی ایران این نگرانی را تشدید می کرد از نظر سیاسی دیکتاتوری شاه منجر به محبوبیت و گسترش فعالیت احزاب مخالف همچون توده شده بود و مذهبیون را در مخالفت با رژیم کنار آنها قرار می دادو از نظر اقتصادی وضعیت معیشتی مردم در سطح نازلی قرار داشت و لزوم اجرای برنامه های اقتصادی برای توسعه ،نوسازی و جلب سرمایه را ضروری می ساخت. از نظر اجتماعی جامعه اکثریت دهقانی با سیستم ارباب و رعیتی استعداد بالایی برای جذب ایده های کمونیستی داشت چنانچه در کشورهایی همچون کوبا و چین این تجربه حاصل شده بود.
سیاست جان اف کندی در قبال ایران اجرای روشن و جامع برنامه عمومی وی، یعنی اصلاحات از بالا در سایه حمایت قدرت نظامی رژیمهای محصور جهان سوم بود سیاستی که حکومت کشورهای مورد نظر را در مواجه با بحرانها و خطرات کمونیسم مقاوم می ساخت و در راستای حفظ رژیم بود. سیاست ایران از این نظر اجرای مستقیم برنامه اتحاد برای پیشرفت بود که برای کشورهای آمریکای لاتین تدوین شده بودو اگر آشفتگی و ناآرامی رخ می داد در آن صورت اصول مبارزه با شورش از طریق نیروی نظامی واکنش سریع انجام می گرفت. در طول یک سال قبل از اجرای انقلاب سفید حداقل ۱۰ نفر از مقامات سیاسی و علمی آمریکا وارد ایران می شوند و با بررسی وضعیت ایران برنامه هایی برای این کشور تجویزمی کنند که نمونه آن مسافرت یونگ و روستو به ایران می باشد.
عواملی که شاه را به انجام انقلاب سفید ترغیب می ساخت عواملی که شاه را وادار به انجام اصلاحات می کرد به ترتیب اولویت در ۴ گزینه زیر جا می گیرد :
۱) فشارهای آمریکا :اصلی ترین عامل می باشد و چنانچه در بالا ذکر گردید شرایط ایران به عنوان یکی از اقمار اصلی و استراتژیک آمریکا در همسایگی شوروی سابق وضعیت خاصی ایجاب می کردو آمریکا نمی توانست نسبت به این مسئله
بی تفاوت باشد. در این رابطه اسناد و شواهد زیادی از رفت و آمد مقامات دو کشور و مذاکرات آنها وجود دارد ولی چون از ظرفیت مقاله خارج می باشد از اشاره تک به تک به آنها اجتناب شده است.
۲) جلب حمایت اکثریت مردم : با توجه به سیستم ارباب و رعیتی جامعه دهقانی و اکثریت جمعیت روستایی کشور این اقدامات می توانست به محبوبیت رژیم شاه منجر گردد و به زعم آمریکاییان و شاه این بقای رژیم را تضمین می کرد ولی مسئله ای که قبلا شاه را مخالف اصلاحات قرار می داد وجود لابی قدرتمند ارباب ها در حکومت بود و نیز از طرفی با اجرای اصلاحات شاه پشتیبانی خوانین را از دست می داد و از طرفی شاه هم نگران زمینهای خود،درباریان و هم حکومتیان بود که این مشکل را با دست کاری در طرح اولیه اصلاحات ارضی حل کرد.
۳) وضعیت اقتصادی و اجتماعی کشور : چنانچه در بالا ذکر گردید وضع معیشتی مردم در سطح بسیار نازلی بود و این به دامنه مخالفتها می افزود و شاه برای حفظ تاج و تختش هم که شده بود می بایستی برخی اصلاحات را انجام می داد. سیستم ارباب و رعیتی مانع بازده بالا می شد و عملا ابتکار عمل را از میلیونها مردم می گرفت. با این شرایط پتانسیل خوبی برای جذب ایده های کمونیستی ایجاد شده بود.
۴) از بین رفتن مخالفتهای داخلی : چنانچه قبلا اشاره شد قبل از امینی لایحه اصلاحات ارضی توسط اقبال به مجلس برده شد و مباحث زیادی حول آن شکل گرفت که با مخالفت صریح زعیم عالی قدر شیعیان آیت الله بروجردی مواجه شد و طرح مسکوت ماند و محبوبیتی که ایشان در بین مردم داشتندمانع اصلی مسئله بودولی در سال۱۳۴۰ با فوت ایشان به زعم رژیم دیگر مخالفت داخلی از بین رفته و شرایط مساعدی برای انجام اصلاحات پیش آمده بود ولی چنانچه بعدا مشخص گردید مخالفت شدیدی توسط علمای قم به رهبری امام خمینی (ره) شکل گرفت که منجر به شکل گیری واقعه مهم ۱۵ خرداد گردید واقعه ای که در ادامه به قیمت سقوط رژیم شاه تمام شد.
● نتیجه گیری
چنانچه ملاحظه شد عوامل چندی در اجرای انقلاب سفید دخیل بودند و لی دلیل اصلی در مقاله مورد نظر فشارهای آمریکا قلمداد شد. شاید این سئوال مطرح شود در حالی که شاه در دهه ۱۳۳۰ برخی از زمینهای سلطنتی را واگذار کرد و یا طرح اصلاحات ارضی در دوران نخست وزیری اقبال به مجلس برده شد که از نظر زمانی جلوتر از به قدرت رسیدن دموکراتها در آمریکا بود چطور ما ادعا می کنیم که طرح فوق کاملا آمریکایی بوده است؟ و از طرفی ادعا می کنیم طرح فوق توسط دموکراتها که در سال ۱۹۶۰ به قدرت رسیدند به ایران تحمیل شده است . در پاسخ به این سئوال اینکه ابتدا باید بگویم اصلاحات ارضی تنها یکی از بندهای چهارده گانه انقلاب سفید بود ولی مهمتر و جنجالی تر از همه بود و بندهای بعدی طرحهای بودند که به طور کامل قبلا در قالب طرح اتحاد برای پیشرفت برای کشورهای آمریکای لاتین گنجانده شده بودند.
در اینکه شاه قسمتی از زمینهای سلطنتی را قبلا به مردم واگذار کرده بود باید این را عرض کنم که این یک قسمت بسیار کوچکی از هزاران آبادی بود که رضا شاه به زور غصب کرده بود و نیز واگذاری آن مجانی نبود بلکه پولی که از واگذاری آن به حساب شاه واریز می شد از اجاره های سالانه آن به صرفه تر بود. و نیز طرحی که اقبال به مجلس برده بود اولا با طرح بعدی امینی- ارسنجانی کاملا متفاوت بود و ثانیا با شرایطی که در مجلس حاکم بود و با توجه به اکثریت نمایندگان فئودال این تصور وجود داشت که این طرح ردخواهد شد و شاید شاه و اقبال علی رغم میل خویش این کار را انجام دادند و به اصطلاح سیاسی خواستند توپ را به زمین مجلس بیندازند و خود را به عنوان
اصلاح طلب و طرفدار اکثریت نشان دهند .
اشاره گردید عوامل چهارگانه شاه را به انجام انقلاب سفید ترغیب می کرد ولی فشار آمریکا عامل اصلی و بر جسته بود و نیز در اینکه طرحها کاملا آمریکایی بود شکی نیست ولی آیا با اجبار به ایران قبولانده شد جای سئوال دارد ولی آنچه مسلم است آمریکا در قبال انجام اصلاحات ،
سیاست تنبیه و تشویق را در پیش گرفته بود و کمکهای مالی خود را منوط به انجام این اصلاحات مد نظر خود می کرد.
