معروف چیزهایی است که هم شرع و هم عقل آنها را پسندیده و خوب میداند و منکر اعمالی است که در نظر شرع و عقل ناپسند و زشت است. نام دیگر معروفها واجبات یا مستحبات است و از منکرها هم میتوان با نام محرمات و مکروهات یاد کرد. کسی که بخواهد وارد میدان امر به معروف و نهی از منکر شود باید در حد لازم آنچه را که در دین و فقه به عنون حلال و حرام است بشناسد تا امر و نهی او هم بیراهه و غلط نباشد. آشنایی با احکام الهی و معارف دین و محتوای قرآن برای تلاشگران این صحنه ضروری است.
در یک جامعه دینی که حکومت دینی دایر است و نظام حکومتی زیر نظر ولایت فقیه میچرخد قوانین و مقررات آن هم مشروع و لازم الاتّباع است و تخلف از آنها گناه میباشد (گناه تنها معصیتهایی که در قرآن و روایات آمده نیست) خلاف همان گناهی است که عقل و شرع و وجدان در نکوهش آن، هم سخناند. پزشکی که از ناچاری و اضطرار بیمار سوء استفاده کند و هزینه چند برابر برای درمان طلب کند، معلمی که در امر آموزش دانشآموزان از وقت و کار بدزدد و در کلاس روزنامه بخواند، کارمندی که رشوه بگیرد یا اختلاس کند، فروشندهای که اجناس بدلی و بنجل را به خریداران قالب کند، همسایهای که بدون مجوز و امتیاز از آب، برق، تلفن و گاز همسایه دیگر استفاده کند و انشعاب بکشد، آن که در امتحان تقلّب کند، آن که با تلفن مزاحم دیگران شود و خیلی دیگر از این نمونهها غیر از اینکه "خلاف" است و پیگرد قانونی و جریمه دارد، گناه هم محسوب میشود.
آدم معتقد به خدا و پیغمبر و قیامت و حساب و کتاب، علی القاعده باید از این خلافها و گناهها بپرهیزد. پس شناخت و شناساندن مصداقها و موارد گناه از لوازم و صفات شایسته کسی است که به این واجب میپردازد. در اینجا توصیهای را که حضرت امام خمینی(ره) در اینباره فرموده است میآوریم تا راهنمای عمل ما باشد:"کسی که امر به معروف و نهی از منکر میکند باید مواظب باشد که در راه آن مرتکب گناهی مانند دروغ، توهین و تحقیر نشود. مانند طبیبی مهربان و پدری رئوف باشد، رعایت مصلحت طرف را بکند از خودخواهی و خودستایی بپرهیزد، قصدش تنها برای رضای خدا باشد، خود را منزّه از گناه نبیند، چه بسا که گناهکار دارای صفات و اعمال نیکی بوده و نزد خدا محبوبتر باشد."
● صفات آمر و ناهی:
کسی که دیگران را به خوبیها و ارزشها دعوت میکند، یا آنان را از گناهان و زشتیها نهی میکند، برای آنکه در این دعوت موفق باشد باید صفات و شرایطی داشته باشد که در ذیل بدان اشاره می گردد:
● هماهنگی حرف و عمل:
مردم بیشتر از حرف به عمل انسان امر به معروف و نهی از منکر کننده مینگرند و از رفتارش بیش از سخنش تأثیر میپذیرند. از این رو شخص آمر و ناهی، باید خودش آراسته به خوبیها و منزّه و وارسته از بدیها باشد تا تبلیغ و دعوتش مؤثر باشد. قرآن کریم میفرمایند:
"أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَکُمْ" (سوره بقره، آیه ۴۴)
آیا مردم را به نیکی فرمان می دهید و خود را فراموش می کنید؟
دعوت عملی مؤثر از دعوت زبانی است و اگر کسی خودش نسبت به گفتههایش مقیّد و متعهد نباشد، بر دیگران نمیتواند تأثیر بگذارد. به علاوه خود این تعارض بین گفتار و رفتار، بسیار ناپسند است. در حدیثی حضرت علی(ع) فرمودهاند:
"لَعَنَ اللّهُ الآمِرینَ بِالمُعْرُوفِ التّارِکینَ لَهُ وَ النّاهینَ عَن المُنْکَرِ العامِلینَ بِه"(نهج البلاغه، خطبه ۱۲۹)
لعنت خدا بر کسانی که امر به معروف می کنند، ولی خودشان آن معروف را انجام نمی دهند، و از منکر نهی میکنند، ولی خودشان آن را انجام می دهند.
امام صادق(ع) نیز میفرمایند: "با عمل خودتان مردم را به راه حق دعوت کنید"( وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۱۹۴)
آری... دوصد گفته چون نیم کردار نیست! و دعوتهای بیپشتوانه عمل همچون شلیک بیخشاب و چک بیمحل است؛ بیاثر و بیارزش!
● برخورد شایسته و چهره باز:
داشتن حسن خلق و چهره گشاده و بشّاش عامل جذب دیگران است. از اینرو برخورداری از ملایمت و برخورد جاذب و نرم و پرهیز از قیافه گرفتن و عبوس و اخمو بودن میتواند در موفقیت شخص مؤثر باشد.
نمونه عالی این صفت در رسول خدا(ص) بود که با اخلاق نیکو و برخورد شایسته و متواضعانهاش مردم را به حقّ و راه خدا جذب کرد.
در حدیثی از امام حسین(ع) آمده است: "کسی که امر به معروف می کند، باید....با مردم مهربان و رفیق باشد و تا ضرورت پیش نیاید، خشونت نکند. او باید با لطافت و محبت مردم را به کار خیر دعوت کند"(بحارالانوار، ج۹۷، ص۸۳)
● گفتار نرم:
شیوه ملایم و نرم در سخن گفتن و پر هیز از تندی و عصبانیت و پرخاشگری صفت شایسته دیگری است. حتی خداوند، وقتی موسی و هارون(ع) را برای دعوت فرعون به خداپستی میفرستد، به آن دو توصیه میفرماید که با فرعون به نرمی و گفتار نرم سخن بگویید:
"فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا" ( سوره طه، آیه ۴۳) نرمش در گفتار و برخورد، گاهی سرسختترین افراد را هم به زانو در میآورد و تسلیم میکند.
در حدیثی از امام حسین(ع) نیز آمده است: "کسی که امر به معروف می کند، باید...گفتارش نیکو باشد" (بحارالانوار، ج۹۷، ص۸۳)
● حوصله و بردباری:
موفقیت در این دعوت، نیاز به تحمل و حوصله دارد. با کم طاقتی و زود خسته شدن و کم ظرفیتی، کاری از پیش نمیرود، به تعبیر قرآن "شرح صدر" و "سعه صدر" لازم است. مانند پزشک و پرستاری که به مداوای یک بیمار مشغول است و جز با صبوری و حوصله به نتیجه نمیرسد. در این راه باید حتی تمسخرها و بیاعتناییها و دشمنیها و آزارها را هم تحمل کرد و به حساب خدا گذاشت.
قرآن در نشانه بندگان خوب خداوند می فرماید: "آنان کسانی هستند که هرگاه با افراد ناآگاه برخورد کنند، با سلام (و مسالمت) از کنار آنها گذر می کنند"(سوره فرقان، آیه ۶۳)
● کاری برای خدا
از آنجا که امر به معروف و نهی از منکر از فروع دین و از عبادات است، انسان باید برای خدا اقدام به آن کند و توقّع پاداش هم از خدا داشته باشد. انجام این وظیفه نباید با انگیزههای مادی و دنیوی آمیخته گردد، هدف باید خدا باشد نه خودنمایی و کسب وجهه و موقعیت؛ در این صورت انسان از کار هم خسته نمیشود و از کارشکنیها هم ناامید نمیگردد. اخلاص عامل ارزشگذار برای اعمال است. آمران به معروف باید برای خدا تلاش کنند نه برای خودنمایی یا به قصد تحقیر دیگران یا انتقامجویی و آبروریزی و تسویه حساب دیگران.
● صبر و تحمّل
هیچ کار مهمی بیزحمت و مشقّت نیست. در راه انجام این وظیفه الهی انسان باید بر سختیها، ناملایمات، بیمهریها و خصومتها تحمّل و استقامت داشته باشد و به علت مشکلات کار و راه، دست از هدف برندارد. در توصیههای لقمان به فرزندش آمده است که: پسرم! نماز را برپا دار، امر به معروف و نهی از منکر کن و بر آنچه به تو میرسد صبر کن که این نشانه تصمیم و عزم استوار است. (سوره لقمان، آیه ۱۷)
● انتقاد از کار، نه از شخص
اگر خلافکار احساس کند شخصیت دارد و محبوب است و تنها نقطه ضعف او کار خلافش است، به راحتی آن را ترک میکند. در روایات میخوانیم: "چهبسا خداوند افرادی را دوست دارد؛ اگر چه از عمل آنها ناخشنود است" (بحارالانوار، ج۳۶، ص۲۳۳)
شخصی از امام کاظم(ع) پرسید: یکی از یاران شما شراب خورده است. آیا از او دوری جویم؟ امام فرمود: "از کارش دوری جویید، نه از خودش" (همان، ج۲۷، ص۱۳۷)
● توجه به خصوصیات اخلاقی هر فرد
در حدیثی از امام حسین(ع) آمده است: "کسی که امر به معروف میکند، ... باید بداند که هر کس خلق و خویی دارد و با هر کس باید طور خاصی سخن گفت"(همان، ج۹۷، ص۸۳)
آثار امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه معصومین(ع):
▪ حفظ اسلام و احکام آن
اسلام، حقیقتی است که حفظ آن به اجرای آن در زندگی فردی و اجتماعی مؤمنان است و امر و نهی دینی، وسیلهای مقدس و مؤثر برای اجرای احکام دین به شمار می آید. امام باقر(ع) فرمودند: "امر به معروف و نهی از منکر، راه انبیاء و صالحان و فریضه عظیمی است که دیگر واجبات به وسیله آن اجرا می گردد"( وسائلالشیعه، ج۱۱، ص۳۹۵)
▪ تقویت مؤمنان
امیرمؤمنان علی(ع) فرمود: "کسی که امر به معروف کند، پشت مؤمنان را محکم کرده است"( نهج البلاغه، حکمت۳۱)
▪ به دست آوردن خلافت الهی
پیامبر اعظم(ص) فرمودند: "کسی که امر به معروف و نهی از منکر کند، خلیفه خدا در زمین و خلیفه رسول اوست"
(مستدرکالوسائل، ج۱۲، ص۱۷۹)
▪ آبادی زمین
امام باقر(ع) فرمودند: "به وسیله امر به معروف و نهی از منکر، زمین آباد می شود"( بحارالانوار ، ج۷۴، ص۳۸۵)
▪ رستگاری
قرآن کریم می فرماید: "باید از شما مسلمانان گروهی باشند که به خیر و نیکی دعوت کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند و آنها رستگارانند"( سوره آلعمران، آیه ۱۰۴)
▪ تضعیف کفار
امیرمؤمنان علی(ع) می فرمایند: "کسی که نهی از منکر کند، بینی کافران را به خاک مالیده است"(نهج البلاغه، حکمت۳۱)
▪ خیر و نیکی
پیامبر اعظم(ص) فرمودند: "امت من تا وقتی امر به معروف و نهی از منکر می کنند، در خیر و خوشی هستند"(وسائلالشیعه، ج۱۱، ص۳۹۸)
▪ اصلاح اجتماع
امام خمینی(ره) در وصیت نامه الهی ـ سیاسی خود فرمودند:
همانطور که هر شخص و هر فردی موظف است خودش را اصلاح کند، موظف است دیگران را هم اصلاح کند. اصل امر به معروف و نهی از منکر برای همین است که جامعه را اصلاح کند.( صحیفه امام، ج۱۰، ص۱)
▪ امنیت
امام باقر(ع) فرمودند: "به وسیله امر به معروف و نهی از منکر، راه ها امن می گردد"(وسائلالشیعه، ج۱۱، ص۳۹۵)
آثار ترک امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه معصومین(ع):
▪ تسلط اشرار
امام رضا(ع) می فرماید: "امر به معروف و نهی از منکر کنید؛ وگرنه، اشرار بر شما چیره می شوند و خوبانتان دعا می کنند و مستجاب نمیگردد" (وسائلالشیعه، ج۱۱، ص۴۰۴)
▪ محرومیت از برکات الهی
امام صادق(ع) میفرماید: "هر گناهکاری که در قومی گناهی انجام دهد و بر معصیتش ادب نشود، نخستین چیزی که خدا آن قوم را به آن گرفتار می سازد، محرومیت از برکات الهی است"(وسائلالشیعه، ج۱۱، ص۴۰۴)
▪ عقوبت الهی
امیرمؤمنان امام علی(ع) میفرماید: "خداوند عموم مردم را به گناه پنهانی گروه خاصی عذاب نمی کند، ولی وقتی عده ای آشکارا گناه کنند و عامه مردم از آن جلوگیری ننمایند، هر دو گروه مورد عقوبت خدای عزّوجلّ قرار می گیرند"(وسائلالشیعه، ج۱۱، ص۴۰۷)
