انفاق از مهم ترین اعمال نیک و صالح عبادی است که در آموزه های قرآنی به آن توجه ویژه ای شده و درکنار عبادت محض چون نماز قرار گرفته است. از این رو، بخش مهمی از تعالیم و حیانی قرآن به مساله انفاق اختصاص یافته است. نویسنده در این مطلب بر آن است تا به شش پرسش اساسی «چه، چرا، چگونه، کی، کی، کجا» پاسخ دهد. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.
● انفاق عبادتی همچون نماز
دین اسلام، دین اجتماعی است. به این معنا که آموزه های عبادی آن بیش تر در قالب رفتارهای اجتماعی و روابط میان انسانی تجلی و تحقق می یابد تا در قالب عبادت های محض. بر همین اساس، برخی گمان کرده اند که دین اسلام اصولا دین دنیاست تا دین آخرت. بنابر این، آموزه های وحیانی بیش ترین توجه را به سبک زندگی انسان در دنیا دارد و مسایل مربوط به آخرت در سایه سار مسایل مربوط به دنیا تبیین می شود. خاستگاه این نظریه را می بایست در خود آموزه های وحیانی قرآن و اسلام یافت؛ چرا که براساس آموزه های قرآنی، دنیا مزرعه آخرت است و انسان هر آن چه در دنیا کرده در آخرت درو می کند.
اندیشمندان و اسلام شناسان معروف جهان اسلام، انسان را موجودی می دانند که به یک معنا دارای ماهیت نیست و هر کسی در دنیا ماهیت خویش را می سازد و در آخرت آن را می بیند. این بدان معنا خواهد بود که هر کسی در آخرت همان سازه دنیایی خویش است. پس هر کسی با انتخاب سبک زندگی در دنیا، از مایه خالص و بی شکل وجودش، با اعمال و رفتار و نیات خویش، موجودی را می سازد که در آخرت شکل نهایی آن دیده و آشکار می شود. برخی از مردم در آخرت خود را به شکل «شتر، گاو، پلنگ» در می آورند وبرخی دیگر، خود را «خر و گوسفند و گرگ» و برخی دیگر «موش، خوک و سگ» می شوند. از این رو عده ای از صاحب نظران آیه «اذالوحوش حشرت» را به حشر و نشر انسان هایی می دانند که ماهیت خویش را در دنیا چنین ساخته و پرداخته و به شکل حیوانات وحشی در آورده و در آخرت بر این چهره های جانوران وحشی خودنمایی می کنند.
● اصالت زندگی دنیا
بر این اساس، دنیا و سبک زندگی آن به یک معنا اصالت می یابد؛ زیرا انسان در این مدت کوتاه و فرصت اندک عمر خویش، خود را برای ابدیت می سازد؛ زیرا پس از مرگ انسان و انتقال از زندگی مادی دنیوی به زندگی دیگر در آخرت، دیگر فرصتی برای انسان نیست تا به بازسازی خود بپردازد. لذا خداوند در آیات ۹۹ و ۱۰۰ سوره مومنون و آیات دیگر، بیان می دارد که پس از مرگ دیگر فرصتی برای شدن های کمالی نیست و هرگونه درخواست بازگشت به دنیا و تغییر ماهیت خود، با پاسخ منفی «کلا» مواجه می شود؛ زیرا نظام احسن به گونه ای آفریده شده که پس از پایان این دوره آدمی در مرحله و فاز دیگری وارد می شود و حتی جهان مادی کنونی به شکل دیگری در می آید و ادامه پیدا می کند. خداوند در آیه ۴۷ سوره ابراهیم می فرماید: یوم تبدل الارض غیرالارض و السماوات؛ روز قیامتی که زمین و آسمان غیر از این زمین و آسمان می شوند و تبدل پیدا می کنند.» از این آیه به خوبی استفاده می شود که در روز قیامت آسمان و زمین وضعیت کنونی شان را قطعاً دارا نیستند.
البته به نظر می رسد که زمین و آسمان هر کسی با توجه به اعمال خودش خواهد بود، از این رو در برخی از روایات آمده است که زمین خود نور افشانی می کند و مانند زمین فسفری است و دیگر نیاز به خورشید نخواهد بود یا برای مومن همانند قرص نانی است که از همان می خورد؛ یعنی دیگر نیاز به این نیست که مواد غذایی که در خاک وجود دارد از طریق گیاهان و جانوران تبدیل به مواد غذایی شود و سپس خورده شود، بلکه مومنان با اراده خود، زمین را به مواد غذایی مطلوب خود تبدیل می کند. همین زمین برای کفار تبدیل به آتش و بیابان برهوت می شود. (ترجمه تفسیرالمیزان، ج ۱۲، ص ۱۲۸ - ۱۲۹ و نیز مراجعه شود به ذیل آیه و روایات تفسیری) البته مراد از تبدیل زمین به نان برای مؤمن به این معناست که زمین برای مؤمن غذا می شود به هر شکلی که بخواهد و نان تنها از باب نماد و تمثیل ذکر شده است.
به هرحال، اگر انسان بخواهد آخرت خود را چنان بسازد که در اوج کمال و تمام باشد، باید خود اقدام به ساخت و ساز آسمان و زمین آخرتی خود در دنیا کند؛ چرا که زمین و آسمان و کیفیت محتویات و موجودات آن به دست خود شخص است و هرکسی برای خودش بهشت و دوزخ اختصاصی می سازد. براین اساس، زندگی دنیا از چنان اصالت برخوردار است که هرگونه غفلت از آن می تواند به معنای شقاوت ابدی باشد؛ چنان که ذکر و توجه، به معنای سعادت و خوشبختی ابدی است.
در آموزه های قرآنی، سبک زندگی دنیا باید از چنان تعادل و اعتدالی برخوردار باشد که هر چیزی درسر جایش قرارگیرد؛ عبادتی چون نماز می بایست همراه با عبادتی اجتماعی چون انفاق و زکات باشد تا بتواند نیت و توحید را به کمال برساند. دراین نگرش قرآنی، ایمان و عمل صالح تنها در عبادات محض نیست، بلکه در خدمت به همنوع بلکه خدمت به خلق و همه مخلوقات الهی است، چنان که نظارت بر خود و خودسازی خود می بایست همواره همراه با دیگرسازی و امر به معروف و نهی ازمنکر باشد. (سوره عصر و آیات دیگر قرآن)
● نقش انفاق در سازه ماهیتی انسان
در آموزه های قرآنی، دنیا به این معنا از چنان ارزش و جایگاه رفیع و بلندی برخوردار است که هیچ چیزی نمی تواند جایگزین آن شود؛ زیرا مقدمه ای برای سازه اخروی می باشد. هرکسی هرچیزی را در دنیا می سازد؛ زیرا آسمان و زمین و کیفیت و چگونگی آن در اختیار هر شخصی است. هرشخص با نیت و اعمال خود، جهانی دیگر را برای خود می سازد، چنان که ماهیت نهایی خود را شکل می بخشد و آن را به شکل برتر از فرشتگان و خداگونه شدن یا به شکل و ماهیتی پست تر از سنگ، جانوران وحشی و یا چارپایان درمی آورد.
انفاق به عنوان مهمترین عمل عبادی و اجتماعی درکنار نماز به عنوان مهم ترین و اصلی ترین عمل عبادی محض، نقش مهمی را در سازه ماهیتی شخص و جهانی دارد که در آخرت از آن بهره می برد، بنابراین، برای شناخت مسایل و مباحث انفاق در آموزه های وحیانی به سراغ آیات قرآن می رویم تا به درستی از این ابزار خودسازی و آخرت سازی بهره مند شویم.
● پاسخی برای پرسش های شش گانه
قرآن به همه پرسش های شش گانه بشر درباره انفاق به درستی و تمام و کمال پاسخ داده است. در اینجا تلاش بر آن است تا به این پاسخ ها دست یابیم و آن را تبیین کنیم.
۱) از چه چیزی انفاق کنیم؟
انفاق به معنای اخراج مال از ملک خود است، (مجمع البیان، ج۱-۲، ص۱۲۱) ولی در فرهنگ قرآن به هرنوع بذل و بخشش به دیگری از مال و غیرمال چه واجب و غیرواجب اطلاق می شود. (مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی) بنابراین، انسان هر چیزی را از مال و غیرمال از علم و دانش و مهر و محبت به شخص دیگری عطا نماید، انفاق کرده است. خداوند به صراحت از انفاق «مما رزقناهم» سخن به میان آورده است (بقره، آیه۳) تا نشان دهد که انفاق می بایست نسبت به همه نعمت های الهی باشد و اختصاصی به مال ندارد. اگر خداوند مهر و محبت را روزی کسی کرده باید آن را نسبت به دیگری انفاق کند و از مهر و محبت کم نگذارد، چنان که از علم و دانشی که خداوند روزی او نموده باید انفاق کند.
با این بیان روشن شد که انفاق لازم است از همه چیزی که خداوند روزی شخص کرده صورت پذیرد. بنابراین در پاسخ به این پرسش که از چه چیزی انفاق کنیم، باید گفت که از هر چیزی که خداوند روزی شخص نموده انفاق انجام شود.
درباره ویژگی ها و صفات آن چه انفاق می شود، خداوند در آیات قرآنی پاسخ های دقیق و کاملی ارایه کرده است. خداوند در آیه ۹۲ سوره آل عمران می فرماید که آن چه انفاق می شود باید از مصادیق «مما تحبون» باشد، یعنی هر آن چه را دوست می دارید و خود به آن علاقه مند هستید از همان چیز انفاق کنید.
بنابراین، هرگونه انفاق از چیزهای بد و پلیدی که انسان علاقه ای به آن ندارد و خود حاضر به گرفتن آن نیست، جایز و روا نمی باشد؛ چرا که اگر کسی همان چیزها را به شما انفاق کند شما آن را نمی گیرید.
بهتر آن است که انسان از بهترین چیزها و محبوب ترین آن ها انفاق کند، اما اگر نتواند از برترین ها انفاق کند، می بایست دست کم به متوسط آن عمل کند و از آن انفاق کند. خداوند در آیه۸۹ سوره مائده از انفاق و اطعام خوراکی از متوسط و میانگین آن چه خودتان می خورید خبر می دهد و توصیه می کند که متوسط غذا و خوراکی را که خود می خورید انفاق کنید.
۲) چگونه انفاق کنیم؟
اما چگونه انفاق کنیم؟ پرسشی دیگر است که خداوند در آیات ۲۶۲ و ۲۶۴ سوره بقره می فرماید که اگر انفاق می کنید، بی منت و آزاررسانی این کار را انجام دهید؛ چنان که در آیه ۱۷۷ همین سوره از انفاق کنندگان خواسته تا با میل و رغبت به این کار اقدام کنند و همواره مراعات اعتدال را در انفاق داشته باشند. (بقره، آیات ۱۹۵ و ۲۱۹ و نیز اسراء، آیه ۲۹ و فرقان، آیات ۶۳ و ۶۷)، چرا که هرگونه عبور از دایره اعتدال به معنای اسراف است و خداوند اسراف را حتی درباره انفاق نمی پسندد. (فرقان، آیات ۶۳ و ۶۷) همچنین خداوند از انفاق کنندگان خواسته است تا حیثیت و آبروی دریافت کننده انفاق را حفظ کنند و آبروریزی نکنند. (بقره، آیات ۲۶۲ و ۲۶۴ و ۲۶۷)
بنابراین، اخلاص در انفاق از شرایط اصلی آن است که در آیاتی از جمله۹۹ سوره توبه، ۱۷۷ و ۲۶۱ و ۲۶۵ سوره بقره به آن توجه داده است.
برای دست یابی به اخلاص و دوری هرگونه منت و اذیت و آزار بهتر آن است که شخص انفاق را مخفی و نهان بدهد، البته گاه برای تشویق و ترغیب دیگران انفاق آشکار، بهتر و برتر است. از این رو خداوند در آیاتی از جمله ۲۹ فاطر و ۱۹ و ۲۲ سوره رعد و ۲۷۴ سوره بقره بر هر دوگونه انفاق به عنوان امری ارزشی توجه می دهد.
انفاق می بایست از مال حلال باشد و هرگونه انفاق از مال و یا روزی غیرحلال مانند دانش دزدی جایز و روا نیست. (بقره، آیات ۳ و ۲۵۴ و ۲۶۷ و نیز نساء، آیه ۳۹ و انفال، آیه ۳ و آیات بسیار دیگر) همچنین از چیزهای طیب و پاک انفاق شود نه از چیزهایی که خبیث و ناپاک است. (همان)
۳) چرا انفاق کنیم؟
اما چرا انفاق کنیم؟ به دلیل آثاری که برای انفاق وجود دارد می بایست این کار انجام شود. چنان که بیان شد انسان در دنیا خود را برای ابدیت می سازد و جهان آخرت چیزی جز سازه او در دنیا نیست که با نیات و اعمال انجام می شود. اگر انسان نیت خود را برای خدا خالص گرداند و به قصد خدایی و متاله شدن اعمال صالح و نیکی چون نماز و انفاق را به جا آورد، خود را در مسیر کمال قرار داده و آخرتی خوب و نیک برای خود رقم می زند.
البته انفاق آثار و برکات بسیار دیگری نیز دارد که می توان به امنیت اجتماعی (بقره، آیه ۱۹۵ و انفال، آیه ۶۰)، رفع مشکلات اقتصادی (نور، آیه ۲۲)، آرامش درونی (بقره، آیه ۲۶۲)، آسانی کار و تسهیل امور دنیوی و اخروی (لیل، آیات ۵ و ۷)، آمرزش و مغفرت (بقره، آیات ۲۶۷ و ۲۶۸)، دست یابی به مقام صالحان (منافقون، آیه ۱۰)، مقام نیکوکاران (آل عمران، آیه ۱۳۴)، امداد الهی (بقره، آیه ۲۷۰) سودمندی (بقره، آیه ۲۷۲)، برکت (همان)، تزکیه روح و روان (لیل، آیات ۱۸ تا ۲۰)، تقرب به خدا (توبه، آیه ۹۹)، تقوا (لیل، آیات ۱۷ و ۱۸)، توشه آخرت (بقره، آیه ۲۵۴)، رستگاری (بقره، آیات ۳ و ۵) و مانند آن اشاره کرد.
۴) کی انفاق کنیم؟
اما کی و چه زمانی انفاق کنیم؟ خداوند می فرماید که هر زمانی که از دست شما برآمد انفاق کنید و همواره در این کار شتاب ورزید و سرعت بگیرید و بکوشید در انجام اعمال خیر و نیک و صالحی چون انفاق پیش دستی کنید و بر دیگران سبقت بگیرید و جزو سابقون گردید. (بقره، آیه ۱۴۸ و مائده، آیه ۴۸ و نیز آل عمران، آیه ۱۳۳)
البته انفاق در برخی زمانها سفارش بیشتری شده همچون ماه رمضان، عید غدیر برخی ایام الله. خداوند در آیه ۲۷۴ سوره بقره، انفاق شبانه را مورد توجه قرار داده است.
۵) به کی انفاق کنیم؟
اما به چه کسی انفاق کنیم؟ به هر کسی که نیازی دارد می توان انفاق کرد، هر چند که انفاق به نیازمندانی چون مساکین و فقیران و در راه ماندگان به ویژه کمک های مالی به آنان بسیار پسندیده است.
خداوند در آیه ۱۰ سوره ضحی توجه خاص به سائلان می کند و می فرماید که از درخواست ایشان رنجیده خاطر نشوید و آنان را از خود نرانید؛ چرا که در هر نعمتی که خداوند به انسان می دهد، حقی برای دو گروه اصلی نیازمندان محروم و سائلان وجود دارد. (ذاریات، آیه ۱۹، و نیز معارج آیه ۲۵)
انفاق به اهل بیت(ع) و ذوی القربی و خویشان خود (اسراء، آیه ۲۶ و نیز روم، آیه ۳۸) از واجبات است. دایره انفاق به دیگران در اسلام چنان وسیع است که براساس آیه ۲۷۲ سوره بقره می توان به غیرمسلمان و بینوایان آنان انفاق کرد و با این عمل حتی از پاداش انفاق خالصانه چیزی کم نمی شود. نقل است که مؤمنان از انفاق مال به غیرمسلمانان امتناع می ورزیدند؛ آیه یاد شده نازل شد و آنان را از امتناع انفاق به غیرمسلمان نهی کرد. (مجمع البیان، ذیل آیه)
اما این که چه کسی می بایست انفاق کند؟ باید گفت که بر همگان است که انفاق کنند و تفاوتی میان دارا و ندار نیست؛ زیرا هر کسی در حد خود دارایی دارد و می تواند از همان کم خویش نیز انفاق کند. (آل عمران، آیه ۱۳۴) چنان که باید در هر حالی چه شادی و غم یعنی سراء و ضراء انفاق کنیم.(همان)
۶) کجا انفاق کنیم؟
اما کجا انفاق کنیم؟ در همه حال حتی رکوع و عبادت محض (مائده، آیه ۵۵) و در مسجد و غیرمسجد (همان) در سفر و حضر و در شادی و غم، در دارایی و نداری می بایست انفاق کرد؛ زیرا روزی برای همگان است و همگان در هر روز از روزی الهی برخوردار می شوند، پس در هر حال و در هر جایی می توان بخشی از روزی های مادی و معنوی را در راه خدا انفاق کرد.
با نگاهی گذرا به آیات قرآنی می توان جزئیاتی بیش تر درباره پاسخ به پرسش های شش گانه به دست آورد. با این همه در این مطلب به همین مقدار بسنده می شود؛ زیرا انسان با عمل به همین پاسخ ها می تواند راه خویش را برای زندگی ابدی و حیات طیبه اخروی بیابد و سازه ای الهی و متاله از خود بسازد و جهان اخروی خویش را با زمینی آباد و سبز و آسمانی زیبا و پرستاره و نور پدید آورد. هر کار کوچکی در دنیا، بازتابی در آخرت دارد، ما مواد زندگی اخروی خود را در این جا تأمین و فراهم می آوریم و با هر سلام و صلواتی، خشتی از نقره و طلا و کاخی از نور برپا می داریم، همچنان که خود را می سازیم، محیط زیست اخروی خود را نیز می سازیم.
