شاعر درفشان؛ عطار نیشابوری

شیخ فریدالدین عطار نیشابوری، شاعر و عارف بلندپایه قرن ششم هجری در تمام آثار گرانسنگ خود، روح خداپرستی و خلق دوستی و اعتراض به منشهای استکباری را نمایان کرده است. او هرگز هیچ شاه و امیر و زورمداری را مدح نکرده و حتی با صراحت آنان را نکوهیده و تنبه داده است. عطار برخلاف شاعران درباری به درباری های عصر و مجالس اعیان علاقه ای نداشت. از تصوف که بیش از هر چیز خاطرش را به خود می کشید، شیوه قلندری و راه اهل ملامت را بیشتر می پسندید و با دنیای عصر تقریباً هیچ رابطه ای نداشت. در خلوت انزوای او در مسجد یا خانه چیزی جز اندیشه خدا راه نداشت. عطار به زاری از خداوند می خواست که فضل خود را یار و قرین حال بنده گرداند و خطی از فضل، گرد گناهان او در کشد و با او به عدل معامله نکند زیرا عبادتهای صدساله نیز در برابر عدل خداوندی به چیزی نیرزد. اگر با بنده عدل و داد ورزد عبادتهای صدساله چه ارزد خداوندا تویی حامی و حاضر به حال بندگان خویش ناظر خطی از فضل، گرد این خطاکش قلم در نامه اعمال، درکش شیخ مردی وارسته از هوای نفسانی بوده و خود را از سالکان واقعی وادی طریقت می دانسته است؛ چنان که به نظریه وحدت وجود و اتحاد با حق و فنای در او اعتقاد داشته است. بی نیازی و استغنای قلب، عطار را به طرف وسعت مشرب سوق داده است. او مؤمنی راسخ العقیده و عارفی پاک طینت بوده که خود را از هرگونه تعصبات پاک داشته است. فریدالدین از بزرگ مردانی است که به حسین منصور اعتقاد خاصی دارد و در آثار خود نام او را بسیار برده است. او که خود از هفت وادی پرخطر تصوف گذشته بود، حلاج را محرم اسرار ربانی و در وادی طریقت و حقیقت، رهبر خویش می دانست و در آثار خود به بیان و دفاع از اندیشه های حسین منصور می پردازد و بسیاری از اتهامات به او را رد می کند. چون که شد حلاج بر دار آن زمان چون زبان او همی نشناختند چاردست و پای او انداختند زرد شد چون ریخت از وی خون بسی سرخ کی ماند در آن حالت کسی؟ عطار در سه اثر درخشان خود: الهی نامه، منطق الطیر و مصیبت نامه؛ پیوندی ناگسستنی بین سه حلقه شریعت و طریقت و حقیقت برقرار می کند. در منطق الطیر، رهرو با هشت وادی عرفان، و در الهی نامه با آنچه او را شایسته خلیفه الهی می کند آشنا می شود؛ اما مصیبت نامه داستان «رهروی بیقرار و شیفته» است که به دستگیری و ارشاد پیر در جست وجوی حقیقتی فراتر از وجود خود است. انسان کامل در دو دیدگاه عرفان نظری و عرفان عملی در آثار عطار قابل پژوهش است. وی به تبعیت از عرفان نظری، انسان کامل را آیینه حق می داند که هر زیبایی در وجود او، عکس آن جمال مطلق است و در عرفان عملی نیز نظر صحیح خود را برای رسیدن به کمال ابراز داشته و ارزشهای والایی چون حسن خلق، سخاوت، شجاعت، تضرع در پیشگاه حق و سایر ارزشها را در قالب حکایات جذاب و چشمگیر نشان داده است. انسان کامل عطار کسی است که با صبر و مردانگی وادیهای طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، فقر و فنا را پشت سر نهد و در نهایت به خودشناسی نایل گردد و رمز وحدت طالب و مطلوب را دریابد. تعلق خاطر عطار به اقوال و احوال و کرامات بزرگان صوفیه- به اذعان خود او در مقدمه تذکره اولیاء- از کودکی با او بوده و نفس نگارش و تألیف اثری چون تذکره الاولیاء دلبستگی وی به مشایخ صوفیه و پیران طریقت و پرداخت به ماجراهای مربوط به آنها در مثنوی های چهارگانه اش را توجیه می کند. این حکایت ها، مجموعه ای متنوع از گفتار، مشی و مرام و شگفت کاریهای بزرگان طریقت و بازخورد رفتار و گفتار آنان در جمع مریدان و توده اجتماع را به نمایش می گذارند و موضع گیریهای نظری و رویکرد ویژه آنها نسبت به خداوند، انسان و جهان را به تصویر می کشند و نگرش ویژه آنان را به عنوان سرمشقی برتر، توصیف و تشریح می نمایند. عطار در کتاب سترگ تذکره الاولیاء ضمن گردآوری حکایات مورد بحث برای تبیین اندیشه های عالیه عرفانی در منظومه هایش به خدمت گرفته و با شگردهای هنری و بهره گیری از آرایه های ادبی کوشیده است تا بر جذابیت روایی این حکایتها بیفزاید و آنها را از سطح یک گزارش صرف، فراتر نشاند. شیخ طرفدار «اصالت معنی» است و صورت را در مقابل معنی هیچ می داند.در ابیاتی از منطق الطیر «اهل صورت» و «اهل معنی» را در مقابل یکدیگر قرار می دهد و تأکید می کند تنها اهل معنی می توانند از این کتاب بهره مند شوند و مرد اسرار من هستند. هر که این بر خواند مرد کار شد و آن که این دریافت برخوردار شد «اهل صورت» غرق گفتار منند «اهل معنی» مرد اسرار منند عطار معتقد است تنها شعری ارزشمند است که مملو از نکات حکمی و توحیدی باشد و جز این سایر اشعار را ، حجاب، بت و حجت بی حاصل می داند. عطار اذعان دارد حکمت مانند پناهگاه و ملجأیی برای شعر است و شعر حکمی روزبه روز قیمتی تر می شود. شعر اگر حکمت بود طاعت بود قیمتش هر روز و هر ساعت بود شعر بر حکمت پناهی یافتست کو به یوتی الحکمه راهی یافتست فریدالدین سخن و شعر را عرشی و آسمانی و مایه مباهات پیامبران می داند. سخن از حق تعالی منزل آمد که فخر انبیای مرسل آمد «الهامی بودن شعر» از نکات برجسته و مهم دیگری است که عطار بدان توجه نموده است و بارها به صراحت بیان می کند که این اشعار را در حالت بی خویشی سروده و حتی در منطق الطیر ادعا کرده تا قیامت «بیخودی» چون او پیدا نخواهد شد که چنین درفشانی کند: نظم من خاصیتی دارد عجیب زان که هر دم بیشتر بخشد نصیب زین عروس خانگی در خدر ناز جز به تدریجی نیفتد پرده باز تا قیامت نیز چون من بیخودی در سخن ننهد قلم بر کاغذی هستم از بحر حقیقت درفشان ختم شد بر من سخن اینک نشان فریدالدین تأکید می کند شعر باید ذاتی باشد و ذوق شعر گفتن باید در وجود طبع افراد باشد تا شعر از شکر شیرین تر شود در غیر این صورت تکلف و در زحمت انداختن خویشتن است. ذوق اگر با شیر مادر باشدت شعر شیرین تر ز شکر باشدت ور نداری و تکلف می کنی هم تو خود، خود را تعرف می کنی شیخ دو منشأ و سرچشمه ای برای شعر قائل است: یکی منشأ الهی و ربانی و دیگر طبع انسانی آگاه که از همه چیز رسته باشد. از طرفی آنچه در گفتار و اشعار عطار درباره مخاطب آمده است ناظر بر صفات اخلاقی و سلوک معنوی اوست. سخن چین نبودن، محرم بودن، پاک بین بودن و... همه دال بر این است که مخاطب مورد نظر عطار کسی است که دارنده صفات عالیه نفسانی باشد و اندرونی پاک و عاری از صفات نفسانی و سفلی داشته باشد؛ به عبارت دیگر، مخاطب عطار در اینجا سالک راه حق یا مخاطبی است که مثنوی های حکمی و عرفانی برای او سروده شده اند گویا به همین است که: و لیکن این سخن با مرد راه است نه با دیوانه و دیوان سیاه است باور مذهبی عطار در همه عمر ثابت نبوده، بلکه تحول یافته است، پس باید سیر و تحول آن را در آثار او در نظر گرفت. مثنوی مظهر العجایب نمودار اوج تعالی و تکامل باور این عارف بزرگ است. این مثنوی کلا درباره امام علی(ع) و بر حق بودن او و فرزندان گرامی ایشان است. در خاتمه می توان گفت اشعار عطار به این عالم تعلق ندارد و منشأیی فراتر از این جهان دارد. نداشت آن شعر با مخلوق کاری که او را بود با حق روزگاری