سینمای کودک را دریابیم!

در تاریخ تمدن بشری، بررسی جریان ظهور و سقوط امپراتوری‌ها یا اوج‌گیری و شکوفایی تمدن‌ها را به‌طور معمول در محدوده‌ی سده‌ها و قرن‌ها مورد مطالعه قرار می‌دهند. به همین روی، اگرچه اشاره به عمر صد و اندساله‌ی سینما در جهان و کمی بعد، تولد این هنر - صنعت نوظهور در ایران، به ظاهر از پیری و دیرسالگی این هنر حکایت دارد، اما به‌راستی در مقایسه با سده‌هایی که از عمر تمدن‌های بشری در جای‌جای جهان گذشته است، صد سال عمر درازی نیست! در مسیر طی‌شده‌ی سینمای ایران، بسیار کسان با روحیات و گرایش‌های فکری و اندیشه‌های متفاوت در کنار دیگران حضور داشته‌اند. راه طی‌شده در سایه‌ی همدلی یکایک آدم‌ها پشت سر نهاده شد تا امروز که همه‌ی ما، همه‌ی کسانی که به «سینما» به‌طور عام و «سینمای ملی» به‌طور خاص فکر می‌کنیم، در ادامه‌ی راه طی‌شده شرایطی فراهم آوریم که سینما به مثابه‌ یک وسیله‌ی هنری جذاب و پُرکشش، نمایانگر امیدها، آرزوها و آرمان‌هایمان باشد و اگر گاه از رنج‌ها و ناکامی‌ها و درد و داغ‌هایمان نیز نشانه‌هایی را به تماشا می‌گذارد، با این هدف است که از گذشته‌هایمان درس بگیریم و گذشته را، چراغ راه آینده‌ی خود سازیم. به همین سبب، پیشگامان سینما با همه‌ی ضعف‌ها و کاستی‌هایی که در کارشان وجود داشته است، همواره جایگاه خاصی دارند و در نقد آثارشان باید که به شرایط زمانی و محدودیت‌ها و ابتدایی بودنِ امکانات تولید فیلم در این دیار، توجهی جدی داشت. به هر تقدیر، در این مسیر طی‌شده، کسانی چون: «عبدالحسین سپنتا، خان‌بابا معتضدی، اسماعیل کوشان، محسن بدیع، ساموئل خاچیکیان» و ... از گذشتگان سینمای ایران و سینماگرانی دیگر مانند: «مسعود کیمیایی، بهرام بیضایی، داریوش مهرجویی، علی حاتمی، فرخ غفاری، ابراهیم گلستان، امیر نادری، عباس کیارستمی، سهراب شهیدثالث، پرویز کیمیاوی» و ... از نسل میانی و فیلمسازان نوآمده‌یی چون: «کیومرث پوراحمد، ابراهیم حاتمی‌کیا، رخشان بنی‌اعتماد، کمال تبریزی، رضا میرکریمی، محمدرضا هنرمند، تهمینه میلانی، سیف‌الله داد، پوران درخشنده، اصغر فرهادی، محمدعلی طالبی» و ... که عمده فعالیت‌های سینمایی خود را پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران آغاز کرده‌اند، همه و همه در رشد و اعتلای سینمای ایران نقش و سهم به‌سزایی داشته‌اند. در تمامی صد و اند سالی که از عمر سینما گذشته است، در هر دوره‌یی، سینمای ما رنگ و بویی خاص داشته است. گاه تنها مایه‌ی سرگرمی و تفریح بوده و زمانی رنگ و بویی از هنر ناب به خود گرفته و گاهی نیز جز لودگی و سرگرمی کاذب کار دیگری از آن ساخته نبود! اما هر چه بود، اقشـار وسیعی از آدم‌های جامعه‌ی ما با «سینما» در ارتباط بودند و با همه‌ی فراز و فرودهایی که در تمامی این سال‌های سپری‌شده در سینمای ایران شاهد بوده‌ایم، بسیار کسان در تالارهای نمایش فیلم با دیدن فیلم‌های دلخواه خود، از شادی، قهقهه سر دادند و یا از غم و اندوه به پهنای صورتشان اشک ریختند! یکی از شاخه‌های مهم فیلمسازی در تاریخ سینمای ایران، تولید فیلم «برای کودکان» یا «درباره‌ی کودکان» بوده است که به نام «سینمای کودک» یا «سینمای کودکان و نوجوانان» نامیده می‌شود. برای بررسی جدی فعالیت‌های فیلمسازی «درباره‌ی کودکان» یا «برای کودکان» باید به اواسط دهه‌ی ۴۰ در «کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» اشاره داشت که با حضور فیلمسازانی چون: «بهرام بیضایی، ناصر تقوایی، عباس کیارستمی، شاپور قریب، امیر نادری، مسعود کیمیایی، نورالدین زرین‌کلک» و ... کار فیلمسازی در این عرصه، رنگی جدی به خود گرفت. در آغاز، عمده‌ کارهای تولیدی در قالب آثاری کوتاه با مضامین تربیتی - آموزشی، ساخته و پرداخته می‌شد. ساخته شدن فیلم‌هایی چون: «دو راه حل برای یک مسئله» یا «ترتیب و بدون ترتیب» (عباس کیارستمی) که با ساده‌ترین بیان، به موضوع ضرورت رعایتِ «نظم و ترتیب» می‌پرداخت، به عنوان نمونه‌یی کوچک از چندین و چند کار کمک‌آموزشی و تربیتی، نشان از عزمی جدی برای تولید فیلم در «سینمای کودک» داشته است. بعدها در دهه‌ی ۵۰، تلویزیون نیز با راه‌اندازی «مدرسه‌ی هنر و ادبیات» سعی داشت تا در افزایش ظرفیت‌های موجود در سینمای کودک سهمی مؤثر داشته باشد. در نخستین سال‌های بعد از پیروزی انقلاب نیز چه در زمینه‌ی تولید فیلم‌هایی مناسب کودکان و نوجوانان و چه در عرصه‌ی تولید فیلم برای استفاده‌ی اولیا و مربیان، تلاش‌هایی صورت گرفت. حتی گروه نمایشی خاص برای پخش و نمایش همگانی آثار مربوط به سینمای کودکان و نوجوانان با محوریت کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تشکیل شد، اما هر چه از عمر انقلاب گذشت، این شاخه از سینما کم‌فروغ‌تر ظاهر می‌شد تا جایی که با وجود ادامه‌ی کار جشنواره‌ی معتبری چون جشنواره‌ی بین‌المللی فیلم کودکان و نوجوانان (اصفهان و همدان)، اکنون در بیست‌وسومین دوره‌ی برگزاری چنین جشنواره‌یی، تعداد فیلم‌های تولیدی مربوط به سینمای «کودکان و نوجوانان» در کارنامه‌ی یک‌ساله‌ی سینمای ایران با دشواری به ده عنوان می‌رسد! این در حالی است که در هرم جمعیتی کشورمان با قاعده‌ی بزرگی از جمعیت کودکان، نوجوانان و جوانان روبه‌رو هستیم و در بخش خصوصی و شرکت‌های فیلمسازی غیردولتی نیز انگیزه‌ی چندانی برای کار در این عرصه وجود ندارد. به نظر می‌رسد، هم‌زمان با این‌که به راه‌های تقویت «سینمای ملی» خودمان می‌اندیشیم، حمایت از «سینمای کودکان و نوجوانان» را نیز نباید به دست فراموشی بسپاریم، چرا که این بخش از سینمای کشورمان نیز باید بتواند خاطره‌ی شیرین سال‌های پرفروغ «سینمای کودک» در تاریخ سینمای ایران را با رونق و شکوه بیش‌تری برای نسل امروز زنده کند .