سینمای هرمنوتیک به درد ما نمی‌خورد

من از سال ۱۳۴۷، درست‌تر بگویم از سال قیصر با مسعود کیمیایی پیوند دوستی دارم. باور می‌کنید که در این چهل‌واندی سال خیلی به ندرت از سینما به معنی بحث و تحلیل، به‌صورت نظری سخن گفته‌ایم. حرف‌هایمان چیزهای دیگری بوده... شاید از این‌رو که - به اعتبار من - اینگونه سخن راندن از سینما، قیل و قال مدرسه است. درست گفته‌اید که سینمای مسعود کیمیایی متکی به قصه و روایت است. مگر سینما غیر از این باید باشد؟ آنچه من در سینما جست‌وجو می‌کنم، همان گوهر ذاتی سینما است، یعنی تصویر و حرکت یا به قول امریکایی‌ها (خداوندان سینما) «Motion picturs». مسائل اجتماعی یا بهتر بگویم جامعه ظرف بزرگی است که سینما را در برمی‌گیرد. من قیل و قال مدرسه و سینمای تجریدی و انتزاعی را می‌گذارم برای آنتونیونی که خود زمانی شیفته‌اش بودم و برای خیلی‌های دیگر و این آخری‌ها برای تارکوفسکی. گمان دارم که کیمیایی هم کمابیش همین‌گونه است. یعنی روی هم فیلمسازی است جامعه‌گرا و جامعه‌نگر، از قیصر گرفته تا جرم. پرسیده‌اید که آیا واکنش فیلمساز (کیمیایی) به جریانات اجتماعی روز با همان شخصیت‌ها و پیشنهادهای اجتماعی همیشگی توانسته در فیلم جرم موفق باشد؟ به نظر من بله. چون زیبایی‌شناسی کیمیایی همین است. او در همه این سال‌های اخیر دنبال این بود که بازگشتی به خود داشته باشد. اما در فیلم‌هایی مثل سربازهای جمعه، محاکمه در خیابان و... این هدف، فرادست نیامد. در فیلم جرم به دست آمد. من از این بابت خوشحالم. اما آن چیست که در اینجا می‌گوییم حاصل شد و در آنجا نشد؟ کیمیایی روحی دارد که می‌کوشد آن را در فیلمش بدمد. وقتی توانست، فیلمش موفق است و فیلم کیمیایی است. این روح همان فضای «کیمیایی‌وار» است و می‌خواهم بگویم فضای کیمیایی‌وار برخلاف نظر خیلی‌ها نه چاقوی ضامن‌دار است و نه ناموس‌پرستی و از این قبیل. بلکه آن است که در گوهر فرهنگ ما نهفته است، همان که سیاوش به خاطرش ایستاد و به کام آتش رفت و سالم درآمد، اما در برابر نامردمی تاب نیاورد و از پا درافتاد. اینجا صحبت از ضعف سیاوش نیست که او هرکولی است که هرچه زمین بخورد، قدرتمندتر از جا بلند می‌شود. نیروی «پیمان» از قمه نامردانه کاکا رستم قوی‌تر است. من اگر جای کیمیایی بودم از همه قهرمانان او که نامردانه به خاک افتادند، روایت دیگری می‌کردم. به نظر من، بهترین روایت در این مقوله، «سید» گوزن‌هاست و هر شخصیت دیگری که مردانه می‌میرد و آخرین گلوله را مثل باقلوا می‌چشد و شیرینی آن را حریصانه مزمزه می‌کند. اما آیا در «جرم»، جریان‌های اجتماعی نقش و جایی داشته‌اند؟ البته که داشته‌اند. اما نه آن جور که بگردیم و بگوییم فلان پلان یعنی فلان واقعه و فلان جمله یعنی فلان شعار. من اینگونه می‌بینم که مگر می‌شود آدمی سال ۱۳۸۸ یا هر سال مشابه دیگری را دیده باشد و تاثیر نگرفته باشد؟ این مقوله بحث دراز و شیرینی را می‌طلبد که البته جایش همینجاست اما از من دیگر برنمی‌آید که در شرایط کنونی به آن بپردازم. من با آن برخی که به قول شما معتقدند سینمای کیمیایی روشنفکر امروز جامعه ایرانی را منفعل می‌داند اصلا موافق نیستم. کیمیایی آدمی است با همه استانداردهای فکری امروز، آدمی است که از کوره سال‌های ۳۲ و ۴۲ و ۵۷ و ۶۰ درآمده. چنین آدمی چگونه ممکن است روشنفکر امروز را منفعل بداند. آنها که در همه این سال‌ها پر کشیدند و رفتند، مگر روشنفکر نبودند؟ مگر روشنفکر چه تعریفی دارد؟ اما تلخکامی نگاه کیمیایی، خودش یک واکنش است. آنکه این روزگاران را دیده و فیلمشhappy end هم داشته باشد روشنفکر نیست. حداکثرش یک رئالیست سوسیالیست است. من اینجا از فرصت استفاده می‌کنم و از مسعود کیمیایی عزیزم می‌خواهم فیلمش را طوری نسازد که تفسیر بردار باشد. سینمای هرمنوتیک به درد زمانه ما نمی‌خورد. راستش را بخواهید به درد هیچ زمانه‌یی نمی‌خورد. تفسیر و تاویل جامه‌یی نیست که به قامت سینما برازنده باشد. مرا می‌بخشید که تلخ شده‌ام. به گمان من سینما باید استتیک خاص خودش را داشته باشد، یعنی همواره دور و بر تصویر و حرکت بگردد و چیزی را روایت کند که تفسیربردار نباشد. راست و پوست‌کنده باشد. مثل کارهای جان فورد، آلدریج، هاکز و‌ فولر. اما جایگاه جرم در سینمای مسعود کیمیایی... بازگشتی درست و راست به دنیای درون مسعود کیمیایی است؛ دنیایی برخوردار از تلخی و شیرینی با هم، ولی به شکلی که همواره یک پروژکتور نیرومند راه را بر فیلمساز روشن می‌کند و نمی‌گذارد منحرف شود. من از جزییات می‌گذرم. هیچ وقت اهل جزییات‌پردازی نبوده‌ام. «جرم» را هم دوست دارم. فیلم خوبی است.