سطحی نگری در مفهوم حجاب

مساله حجاب و پوشش به عنوان جبهه جنگ قرن بیست و یک از اهمیت به سزایی برخوردار است. هجمه سنگین انواع و اقسام مدل ها و مارک های آرایشی و پوششی و رنگ و لعابی که این زینت های سطحی و ظاهری برای نسل جوان امروز دارد چنان تفکر این نسل را نشانه رفته که تنها در پس یک عرض اندام بی هدف به جلوه نمایی خود در پس هزاران رنگ اقدام می کنند. ظهور عرفان های کاذب و مکاتب انحرافی که در لایه ای ترین سطوح جامعه اسلامی ایران یعنی نسل مدرسه رو نیز نفوذ کرده، اوضاع را بسیار وخیم می نمایاند. در این میان برخوردهای قهری نیز چندان کارآمد نیست و نمی تواند فرهنگ پوشش متعارف را در جامعه جابیندازد و چنین است که اقدامات دلسوزانه و متعهدانه مسوولان نظام نیز کارکرد موثرش را ندارد. حال سوال این است که چه کنیم تا قانون قرآنی حجاب بدون کوچکترین اعمال سلیقه ای اجرا شود. در پاسخ به این سوال باید توجه داشت که جامعه امروز در سیطره مفاهیم و معناهاست و به همین علت ، فرهنگ حجاب را چندان جدی و به عنوان یک دغدغه اصیل فرهنگی و اجتماعی در نظر نیاورده است. فضای نه چندان روشنی که از برخوردهای قهری با پدیده بدحجابی استنباط می شود نیز خود مزید بر علت شده و کار فرهنگسازی در این زمینه را در یک بستر ناهموار چرخانده است. فرهنگسازی اصیل یعنی اینکه جامعه در یک مسیر ارادی و خودخواسته، حجاب را به عنوان یک برند انتخاب کند که این امر تنها در پرتو ملاطفت و مهر انسانی، پرهیز از خشونت و تندروی، استفاده درست از رسانه ها و شناساندن درست حجاب اسلامی به جامعه محقق می شود. به طور معمول، به هنگام سخن گفتن از حجاب آنچه بی درنگ در اذهان متصور می شود، پوشش و نوع آن است و کمتر به حقیقت حجاب، ریشه ها و مراحل شکوفایی آن پرداخته می شود. امور ظاهری که به چشم می آیند، مهم تر جلوه می کنند و حساسیت برانگیزتر هستند و گاه مفاهیم شان در فضای عمومی، در سطوح باقی مانده و لایه های درونی و باطن و بطن های آن مورد دقت قرار نمی گیرد. نیازمندی ما به ریشه یابی مفاهیم فرهنگی و اجتماعی، چنان است که پیشنهاد برای تدبیر امور و پیشنهاد برای حرکت افراد در فضای جامعه، جز با شناخت های این چنینی، دقیق و کارگشا نخواهد بود. در جامعه ما تاکید، تشویق و حرکتی عمومی برای حفظ پوشش و حجاب ظاهری در فضای جامعه مشاهده می شود. حرکت هایی که از سوی حاکمیت نیز تایید شده و گاه حتی، برای آن برنامه ریزی شده و حمایت هایی را نیز شامل می شود. تشویق و تایید رسانه ای و پشتیبانی برنامه هایی مثل تظاهرات و راهپیمایی هایی در مخالفت با پدیده بی حجابی(یا در تعبیر تطهیرشده اش، بدپوششی) و برنامه هایی گسترده همچون طرح ارتقای امنیت اجتماعی برای کنترل بی حجابی حاکی از این همراهی است. نوشتن و نگارش مطلب در موضوع پوشش و حجاب و ساختن برنامه های مختلفی در راستای تقبیح بی حجابی، تاکید بر برنامه ریزی شده بودن گسترش بی حجابی توسط دشمن و در بسیاری از موارد تقلیل مفهوم تهاجم فرهنگی به بی حجابی، توجه فزاینده به پوشش و حجاب در قانون هایی مثل "قانون راهکارهای اجرایی گسترش فرهنگ عفاف و حجاب" همه و همه، ما را به این واقعیت نزدیک می کند که اولویت در فضای کنونی کشور، سامان دادن به پوشش و حجاب فرض گرفته شده و توجه و دقتی به مقدمات حجاب و پوشش نشده و ریشه های آن مورد غفلت قرار گرفته است. هدف گذاری ها، سیاست گذاری ها، برنامه های اجرایی، هدایت ارگان ها و نهادهای رسمی و غیر رسمی به سوی این می رود که بی شناخت دقیق از باطن پوشش و حجاب و بی توجه به عوامل اصلی حل مساله بی حجابی، به سامان دادن مساله حجاب و پوشش بر اساس مسیرهایی بپردازد که اثربخش نبوده و گاه نیز مخرب است. توجه بیش از حد و با نگاهی سطحی به مساله پوشش این خطر را در بر دارد که جامعه، دور از روش های صحیح برای فرهنگ سازی، پس از مدتی نسبت به مفاهیمی والا چون حجاب بی اعتقاد شده و راهی دیگر برگزیزنند. چنان که در سال های اخیر بعضا شاهد آن بوده ایم. به نظر، با پنج مفهوم پیوسته در آموزه های دینی مواجهیم. حجاب، عفاف، صیانت، قناعت و حیا. بر این اساس، حیا باطن قناعت، قناعت باطن صیانت، صیانت باطن عفاف و عفاف باطن حجاب دانسته می شود و این پنج مفهوم وابسته و گره خورده به یکدیگر، شاکله یک هرم را تشکیل می دهند. یا در بیانی دیگر، ما با یک کره مواجهیم که هسته اصلی آن را حیا تشکیل داده و رویه های آن به ترتیب قناعت و صیانت و عفاف بوده و رویه اصلی و قابل مشاهده ملموس آن، حجاب است. ۱) حیا(ملکه درونی جهت دوری از گناه) حیا ملکه ای است که انسان را از گناه دور می کند و از این جهت قلب فرد راسخ و استوار است. حیا امری کاملا درونی است که از نمادها و تظاهرات بیرونی شناخته می شود و مستقیما قابل تشخیص نیست. شاید به همین جهت قرآن کریم حیای دختران شعیب را در شیوه راه رفتن آنها ترسیم می کند.(قصص، ۵۲) عباراتی هم چون "سبب العفه الحیا»" که ریشه عفت، حیا دانسته و "علی قدر الحیا» تکون العفه" که میزان عفت را به تناسب میزان حیا بیان کرده در همین راستاست. ۲) عفاف(حالت نفسانی مانع از چیرگی شهوت) عفاف حالتی نفسانی ست در رفتارهای افراد. مفهوم عام آن خویشتن داری در برابر هر گونه تمایل افراطی و نفسانی است و مفهوم خاص آن خویشتن داری در برابر تمایلات بی بند و باری جنسی است. (مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ۲۸۳/۲) ۳) صیانت(حفظ حریم) در روایت آمده است: "ثمره العفه الصیانه; محصول و برآیند عفت صیانت است". از صیانت با تعبیر "حفظ حریم" هم یاد می شود. حفظ حریم، نزدیک ترین مرحله به حجاب حقیقی است. زیرا پوشش بدون توجه به حریم ها و دوری از اختلاط و آمیختگی ها نمی تواند مفهوم حقیقی حجاب را برساند. ۴) قناعت(حفظ حدود) حضرت علی(ع) می فرماید: "ثمره العفه القناعه; قناعت برآیند و محصول عفت است." افرادی که ملکه قناعت در وجود آن ها شکل گرفته باشد، به حد خود راضی و قانع بوده و به حدود دیگران تجاوز نمی کنند. گفته شده است: "علی قدر العفه تکون القناعه; میزان قناعت بستگی به عفت دارد." ۵) حجاب هنگامی که ملکه حیا در جامعه ای و در قالب مردم رسوخ کرد، در نتیجه عفاف و خودنگهداری درونی ایجاد شد; سپس ثمره های عفاف یعنی صیانت (حفظ حریم ها) و قناعت (حفظ حدود) آشکار می شود و می توان شاهد فرهنگ حجاب و پوشش صحیح بود. این پنج مفهوم، به نحوی هستند که به ترتیب پیش نیاز یکدیگرند و هر کدام، مقدمه مفهوم بعدی. هم چنین از حیا هرچه به سمت حجاب پیش می رویم، با مفاهیمی عینی تر و ملموس تر بر خورد می کنیم که زمان لازم برای فرهنگ سازی آنان نیز کم تر است. چنان که به عنوان نمونه، فرهنگ سازی در زمینه حیا، زمان طولانی تری نسبت به ایجاد فرهنگ عفاف می برد. اشتباه در فهم این مفاهیم باعث نوعی سطحی نگری در فهم فرهنگ و فعالیت های فرهنگی شده و قابلیت بازی خوردن و به بیانی عمومی تر دور خوردن توسط کسانی را داشته باشیم که اعتقادی به هیچ یک از این مفاهیم نداشته و با ادبیات و فعالیت هایی، خواسته با ناخواسته، باعث ضربه خوردن فرهنگی عمومی می شوند. سطحی نگری در این مفاهیم باعث می شود که ما در رسانه های خود، به فیلم ها و سریال ها، به صرف توجه به پوشش ظاهری، مجوز اکران و انتشار بدهیم در حالی که پوشش ظاهری، تنها ملاک برای مناسب دانستن یک فیلم و سریال نیست و نوع برخورد و رفتاری که در فیلم به نمایش گذاشته می شود، می تواند به حیازدایی، به عنوان ریشه ای ترین مفهوم، بینجامد. توجه یک سویه به مفهوم پوشش و حجاب، باعث می شود که ما راهکارهایی برای آن در نظر بگیریم که نه تنها به تقویت جنبه اصلی و لایه اصلی مفهومی آن، یعنی حیا توجه نکند که گاه باعث تخریب آن شود. سطحی نگری در این مفاهیم، باعث می شود که ما ظاهر را مهم تر از باطن فرض گرفته و نگاهی اصولی به فرهنگ سازی بر اساس اولویت های ذکر شده نداشته باشیم. مساله و مشکلی که حاکمیت جمهوری اسلامی و فعالان فرهنگی آن، گاه دچار آن شده و می شوند.