زندگی روی سقف دیگری

با رشد شهرنشینی و افزایش جمعیت شهری و کمبود فضای ساخت و ساز، آپارتمان سازی و ساخت مجتمع های مسکونی به عنوان یکی از مظاهر مدرن زندگی شهری افزایش پیدا کرده است. بد نیست بدانید که از دهه ۴۰ شمسی ساخت و ساز مجتمع های آپارتمانی آغاز شد و هنوز که هنوز است همه ما شاهد تبدیل شدن یک قطعه زمین به یک ساختمان چند واحدی در نزدیکی محل سکونت خود هستیم. با این که سال ها از زندگی ایرانیان در این سکونت گاه ها می گذرد اما مشکلات این شیوه زندگی با توجه به تفکر سنتی ایرانیان باعث شده است که بسیاری از کارشناسان درباره نبود فرهنگ آپارتمان نشینی حتی در شهرهای بزرگ کشور صحبت کنند؛ شهرهایی که چند دهه است آپارتمان نشینی در آن رواج یافته است. در این راستا این سوال مطرح است که آیا ما باید پیرو تفکر سنتی خود مبنی بر «چاردیواری، اختیاری» بمانیم یا به سبب رواج آپارتمان نشینی باید به قواعد آن تن دهیم. شاید پاسخ به این سوال کار دشواری باشد اما سعی می کنیم به بخشی از آن پاسخ دهیم. ● آپارتمان نشینی و قواعد دنیای مدرن به اذعان کارشناسان انسان به اجبار قواعد دنیای مدرن را که یکی از مظاهر اصلی آن آپارتمان نشینی است، پذیرفته است. دکتر شهرام ناصری، روان پزشک با بیان این نکته به خراسان می گوید: طبیعت، برخلاف انسان از کثرت به قلت می رسد. طبیعت، برخلاف انسان بسیار سخاوتمند است و برای تولید یک گیاه ده ها هزار دانه پخش می کند تا یکی به ثمر برسد. قوانین طبیعت ساده و نامحدود است و برای بقای خود به ساده ترین شکل ممکن از آن چه در اختیار دارد، استفاده می کند در حالی که انسان با وجود تسلط بر طبیعت در چگونگی استفاده از آن به بیراهه رفته است.در گذشته انسان روستایی روی زمین سبز و زیر آسمان آبی زندگی می کرد حال نوادگان او زیر سقف سیمانی و روی زمین سیاه پوشیده از قیر زندگی می کنند. انسان با رها کردن طبیعت و رو آوردن به شهرها و گسترش آن ها به جای آن که در سطح زندگی کند، خود را به زندگی در ارتفاع عادت داد. با این شیوه زندگی انسان مجبور شد خود را به یک آپارتمان کوچک و فضای محدود دلخوش کند اما در سر رویای داشتن یک فضای بزرگ پروراند. از آن جا که انسان متعلق به طبیعت است، هرگز نمی‌تواند از آن جدا شود. شاید بتوان گفت آپارتمان نشینی انسان را به نوعی برده خود کرد و شیوه زندگی مدرن ترویج نوعی برده داری بود زیرا در این شیوه از زندگی نباید با صدای بلند بخندد. نباید با صدای بلند موسیقی گوش کند، نباید به بچه ها اجازه دویدن بدهد و هزاران نباید دیگر.در دوره مدرن به انسان گفته شد به جای این که در طبیعت زندگی کند روی سقف دیگری زیست کند، به جای این که کباب سنتی بخورد، پیتزا سفارش دهد.به جای این که درآمدش را صرف لذت بردن از زندگی کند، وامدار بانک ها شود، ۱۰ یا ۱۵ سال برای آن ها کار کند. این قواعد دنیای مدرن است که حدود ۴ دهه است، در غرب تمام شده است. نکته این جاست که ما می توانیم با توجه به پیامدهای قواعد دوران مدرن و دیدن تبعات آن بر روح و روان انسان، این دوره را در کشور خود کوتاه کنیم و وارد دوره پست مدرن شویم. ● ارزش تفکر سنتی دکتر ناصری با اشاره به این که اگر هنوز تفکر سنتی در ذهن ایرانیان وجود دارد، باید آن را غنیمت بدانیم تاکید می کند: باید بدانیم که تفکر سنتی ارزشمند است زیرا قواعد دنیای سنتی بر پایه رفاه و ارج گذاشتن به طبیعت و آزادی انسان برای رسیدن به آن بنا شده بود. بنابراین باید آن را گرامی داشت. سنت و ریشه های آن در فرهنگ چند هزارساله ما وجود دارد و ایرانیان این فرهنگ را نسل ها سینه به سینه منتقل کرده اند تا به امروز رسیده است. بنابراین بهتر است به جای دمیدن در بوق قواعد دنیای مدرن بر حفظ تفکرات سنتی خود پافشاری کنیم از تبعات آپارتمان نشینی کم کنیم. واقعیت این است که برای کاهش این تبعات نباید فقط از مردم توقع داشت بلکه باید زمینه سازی کرد تا مشکلات مردم به حداقل برسد.آپارتمان نشینی یکی از مظاهر تولید و مصرف انبوه است و تن دادن به قواعد آن قانونی است که به انسان عصر مدرن تحمیل شد. از این رو چاره ای نیست مگر این که سعی کنیم تمرکززدایی کنیم. ● آپارتمان نشینی و آسیب های اجتماعی یکی از مولفه های تاثیرگذار در گسترش آسیب های اجتماعی نوع محل سکونت است. وقتی در منازل بزرگ زندگی می کردیم، نیازی نبود دایم برنامه هایمان را تنظیم کنیم و پدر و مادر و دیگر اعضای خانواده الزامی برای رعایت بسیاری از مسائل که امروز گریبانگیر آپارتمان نشینان شده اند، نداشتند. سیدحسن موسوی چلک، رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران، با اشاره به این موضوع به خراسان تصریح می کند: امروزه با ساخت مجتمع های مسکونی چند ده واحدی جمعیت زیادی را در فضای کوچک گنجانده ایم و در واقع آن ها مجبور هستند به قواعدی تن دهند که لازمه زندگی دریک مجتمع آپارتمانی است. علاوه بر تراکم شدید جمعیت، ناهمگونی قومی و فرهنگی بارزترین ویژگی زندگی در چنین فضاهایی است. این ناهمگونی ممکن است آسیب زننده باشد و زمینه خشونت، تعارض، اختلاف را فراهم کند. ساکنان مجتمع ها باید به حقوق دیگر افراد ساکن در این مجتمع ها احترام بگذارند و اگر فرد احترامی نبیند. طبیعی است که برمی آشوبد. علاوه بر همه این ها بسیاری از ما در این مجتمع ها زندگی می کنیم اما تنها هستیم و ممکن است طی ماه ها نتوانیم همسایه خود را ببینیم زیرا کاری با هم نداریم. این مشکلات به مراتب درباره تربیت فرزندان بیشتر است. کودکان فضای بزرگ و باز را دوست دارند و در آپارتمان فضایی برای بازی کردن در اختیار ندارند. این امر باعث کج خلقی و بدخلقی کودک می شود، به نحوی که او قادر نیست انرژی خود را تخلیه کند. یکی از دلایل گرایش بیش از حد کودکان به تماشای تلویزیون و بازی های رایانه ای فضای کوچک و نداشتن فضای بزرگ برای بازی و تخلیه انرژی است. وی درباره پیچیدگی روابط در مجتمع های مسکونی و برقراری ارتباط با انسان های مختلف از فرهنگ های متفاوت می گوید: وقتی تعداد زیادی از افراد با فرهنگ های مختلف یک جا گرد می آوریم باید منتظر افزایش آسیب های اجتماعی باشیم. اگر این مجتمع ها در مناطق برخوردار و با امکانات رفاهی - تفریحی کافی نباشد، اوضاع به مراتب بدتر می شود و ناهمگونی قومی تضادهای فرهنگی، تفاوت در انتظارات و خواسته ها، تفاوت در شناخت حقوق متقابل زمینه را برای افزایش مشکلات فراهم می کند. نگرانی جدی این است که پیامدهای ساخت این مجتمع های مسکونی را نادیده بگیریم و نسبت به آن بی توجه باشیم و بعدها شاهد ظهور مجتمع هایی باشیم که «لیبل » دارد. رفع آسیب های ناشی از این امر به تلاش مضاعفی نیاز دارد، در حالی که با تمهیدات جدی می توان از بروز بسیاری از این آسیب ها پیشگیری کرد.