بیماری آلزایمر را به نام «آلویس آلزایمر» پزشک آلمانی (۱۹۱۵-۱۸۶۴) میشناسند. او نخستینبار درسال ۱۹۰۶ این بیماری را شناسایی کرد. آلزایمر، شایعترین شکل زوال عقل و سبب حداقل ۵۰درصد از عوارض آن است. این روند اضمحلالی پیشرونده تدریجی ممکن است در میانسالی شروع شود (نوع زودآغاز)، اما اکثر اوقات پس از ۶۵سالگی رخ میدهد (گونه دیرآغاز). میزان شیوع آن در افراد ۸۵-۷۵ساله به نحو چشمگیری بیشتر است. در برخی پژوهشها گزارش شده که میزان شیوع آن در زنان بیشتر است، ولی این یافته ممکن است صرفا به خاطر طولانی بودن عمر زنان نسبت به مردان باشد.
آلزایمر (ای.دی) به مرض «زوال عقل و فکر» شهرت دارد. مدت این بیماری، از زمان شروع نشانههایش تا آخر عمر مریض، بین سه تا ۲۰سال است. با این همه پژوهشهای کنونی شرکتهای داروسازی و داروهای جدید نوید میدهند که در آینده، دوره بیماری یاد شده کاهش نخواهد یافت. آلزایمر را به خصوص بیماری ظالم و بیرحمی نام نهادهاند که نهتنها ذهن انسان را تباه میکند، بلکه خاطرات او را هم از یادش میبرد. مثلا ممکن است مادری اسم تنها پسرش را هم فراموش کند یا امکان دارد شوهری، بعد از ۳۰سال زندگی زناشویی، زنش را نشناسد و چهبسا همسایهای به طرز باورنکردنی، ناآشنا جلوه کند و دوستان دیرین ظاهرا غریبه شوند. یاران و اعضای خانواده بیمار باید خود را با دگرگونیهای شگفتانگیزی که در زندگی دلبندشان رخ داده است، سازگار کنند و تغییرات حاصل در روابط مشترک را پذیرا شوند. گاه امکان دارد که مراقبان مریض در قبال وظایفشان احساس ناتوانی کنند، در این صورت رایزنی، بررسی و گروههای پشتیبان میتوانند به یاری وی بشتابند. در آمریکا نزدیک به چهار میلیون زن و مرد به این بیماری دچار هستند. چون جمعیت کهنسال این سرزمین رو به فزونی است، بنابراین شمار افرادی که با چنین خطری روبهرو هستند، در حال افزایش است. هر چند پیدایش آلزایمر در چند دهه گذشته، جان بشر را در معرض تهدیدهای گوناگون نهاده است، ولی شرکتهای دارویی، دانشگاهها و دولت گامهای اساسی را در جهت مبارزه با این پدیده جانکاه برداشتهاند که پرتو امیدی در دلها پراکنده است. رهیافتهای نوآورانهای که به منظور کشف راز این بیماری صورت میگیرد و پیشرفتهای چشمگیری که در درک چگونگی طرز کار مغز حاصل میشود، ممکن است روزی به یافتن درمانی کارا و معالجهای موثر بینجامد.
● بیماری آلزایمر چیست؟
دامنه این مرض، خیلی فراتر از فراموشکاری ساده مثل اشتباه گذاشتن دفتر تلفن، از یاد بردن محل آن و فراموش کردن نام یکی از آشنایان است. بیماری آلزایمر رفتهرفته وخیمتر و حادتر میشود به طوری که به مغز هجوم میبرد، به حافظه، اندیشه و رفتار فرد آسیب میرساند و متداولترین شکل زوال عقل (اختلال مشاعر) شمرده میشود که چنان اختلالی در انجام امور هوشمندانه پدید میآورد که زندگی روزانه شخص را برهم میزند. دکتر «آلویس آلزایمر» نخستین کسی بود که درسال ۱۹۰۶ به تشریح این مرض پرداخت و از آن پس چهارمین علت عمده مرگومیر بزرگسالان (البته بعد از امراض قلبی، سرطان و سکته مغزی) بین اشخاصی است که حدود ۷۵ تا ۸۴سال دارند. بر اثر بیماری مذکور، مقاومت مریض در برابر عفونتها و سایر بیماریها که اغلب علت نهایی جانسپاری انسانها به حساب میآید، کاهش مییابد.
● تشخیص دشوار بیماری
پیش از تشخیص معالجه بیماری آلزایمر، احتمال هر اختلال دیگری با علایم بیماری را باید از بین برده، نشانههای آلزایمر به سکته مغزی، صدمات جزیی به سر، اثرات ناشی از تب زیاد، تغذیه نامناسب، واکنشهای نامطلوب در برابر دارو، تغییرات سوختوسازی و افسردگی شباهت دارند و از همین رو است که باعث تشخیص غلط بیماری میشوند. به هر حال از آنجایی که هیچ نوع آزمایش بالینی برای شناخت چنین مرضی موجود نیست، پس شخص باید چند آزمایش را انجام دهد. ارزیابی پیشینه کامل پزشکی باید شامل آزمایشهای جسمی، بررسیهای عصبشناختی، روانپزشکی و سایر آزمایشهای ضروری باشد.
● سرگذشت یک خانواده
درسال ۱۹۸۸ خانمی به اسم «ماریا کریستینا ون فلدت» متوجه شد که همسرش «المر» دچار بیماری آلزایمر شده است. نخستین علامت بیماری در او این بود که جزییات مهم شغلش را از یاد میبرد. این فراموشی برای او که سردبیر یک مجله بود، نارسایی سادهای نبود و ارتباطی به بالا رفتن سنش نداشت. «ماریا کریستینا» هشتسال تمام به مراقبت از همسرش میپردازد. او میگوید: «از هر آنچه که مربوط به آلزایمر است، باخبر باشید و به گروه پشتیبان بپیوندید.» گفتنی است «ماریا کریستینا» بهرغم این بیماری، همچنان روابط صمیمانه خود را با شوهرش حفظ کرده است. او در اینباره میگوید: «همسرم عاشق کار و کوشش بود، حالا وقت بیشتری داریم که به کارهای مورد علاقهمان مانند تنیس روی میز و سرگرمیهایی از این دست بپردازیم.»
هنوز عوامل ابتلا به این مرض نامعلوم است!
علت یا علل بیماری آلزایمر همچنان نامشخص است، ولی این مساله، موضوع پژوهشهای عمیق و گسترده علمی را تشکیل میدهد و در این رهگذر چند نظریه مطرح شدهاند، از جمله آنکه در پارهای خانوادهها، زمینه (استعداد) وراثتی هم سهم بسزایی دارد. وانگهی تصور میرود که چند عامل نیز بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در پیدایش آلزایمر تاثیر داشته باشند. در حال حاضر برخی پژوهشگران بر این باورند که ممکن است بیماری مورد بحث همچون امراضی نظیر قند و قلب، بیش از یک علت داشته باشد. شاید واقعا راحتتر این باشد که بگوییم علل بروز آلزایمر آنهایی نیستند که پژوهندگان معتقدند. ابتلا به آلزایمر تنها به سن وسال مربوط نیست. (هرچند امکان گرفتار شدن به این مرض بعد از ۶۵سالگی در هر دهه دو برابر میشود). گفتنی است که این بیماری واگیردار نیست.
● آلزایمر درمانپذیر است
اگرچه هنوز درمانی برای این مرض وجود ندارد، اما باید تلاشهای زیادی در جهت مهار و معالجه نشانههای آن صورت بگیرد تا بتوان چگونگی زندگی مبتلایان و مراقبانشان را بهبود بخشید. علایم رفتاری معمول در آلزایمر از قبیل کجخیالی، اوهام، افسردگی، آشفتگی (بیقراری)، بیخوابی و دلواپسی با مصرف داروهای اعصاب درمان میشوند.
● نشانههای بیماری آلزایمر
تشخیص بین این بیماری و فراموشی معمولی، در مراحل اولیه، دشوار است. مبتلایان به آن کلا قادر به مراقبت از خویش نیستند و برای بیشتر زندگی کردنشان کاملا نیازمند مواظبت سایرین هستند. نشانههای آلزایمر جنبه شناختی، هیجانی و رفتاری دارند. انجمن آلزایمر، علایم مشهور بیماری را چنین توصیف کرده است: «زوال حافظه که در انجام وظیفه تاثیر میگذارد». کسانی که از آلزایمر رنجورند، بیشتر اوقات دچار فراموشی میشوند و نمیتوانند چیزی را به یاد آورند. اینان پیاپی سوالی میپرسند که قبلا به آن پاسخ داده شده است.
▪ اشکال در انجام کارهای روزمره و معمولی: بدون شک همه دچار حواسپرتی و فراموشی میشوند اما مبتلایان به آلزایمر نهتنها ممکن است فراموش کنند که مثلا بند کفشهایشان را ببندند، بلکه حتی ممکن است یادشان برود که کفششان را بپوشند.
▪ اشتباه گذاشتن اشیا: هر کس موقتا چیزهایی مثل کلید خودرو یا عینکش را اشتباها در جایی میگذارد و بعدا یادش میرود که کجا گذاشته است. فرد مبتلا به چنین بیماری غالبا فراموشکار است و امکان دارد نتواند چیزهای متعلق به خودش را بیابد زیرا آنها را در جاهای نامناسب میگذارد. بهطور مثال اتو را درون فریزر و نان را داخل ماشین لباسشویی میگذارد.
▪ دگرگونیهای شخصیتی و رفتاری: خلقوخوی گرفتاران به آلزایمر، بیهیچ مقدمه و دلیلی دچار نوسان میشود. به عنوان نمونه کسی که زمانی آرام، مهربان و دوستداشتنی است، ممکن است بدجنس، زودرنج و بدقلق و سختگیر شود.
▪ فقدان ابتکار: آنانی که با این بیماری دست به گریبانند، امکان دارد نسبت به انجام کار، تلاشهای اجتماعی یا خانوادگی که قبلا از آن لذت میبردند، بیاعتنا و بیمیل شوند.
▪ قدرت تشخیص ضعیف: احتمال دارد فرد مبتلا به آلزایمر نتواند به تلفن جواب دهد، شیر آب را ببندد، از جانور دستآموزش مراقبت کند یا توجهاش را به فعالیتهای روزانهای که نیاز به اندیشه آگاهانه دارد، جلب کند. بیمارانی از این دست ممکن است به طرز ناشایستی لباس بپوشند، مثلا فراموش کنند که در بیرون از خانه، کت به تن کنند یا ممکن است چند پیراهن روی هم بپوشند.
ن▪ اتوانی در تشخیص زمان و مکان: ممکن است افراد بیمار اصلا خبر نداشته باشند که در چهسالی به سر میبرند یا ساکن کجایند، رییسجمهورشان کیست یا ندانند خودشان را چطور به خواروبارفروشی محلشان برسانند. این نوع ناتوانی در تشخیص زمان و مکان چندان موقتی نیست.
▪ مشکلات شیوه بیان مطالب: شخص مبتلا امکان دارد در یافتن واژه مناسب دچار اشکال شود، لغات نامناسبی به کار برد، کلمهای را پیدرپی تکرار و کلام را تقریبا نامفهوم کند. برای آغاز سخن به کلی ناتوان است یا گفته دیگران را غلط تعبیر میکند.
▪ اشکالات ناشی از مجرداندیشی (تفکر انتزاعی):کسی که آلزایمر گرفته است شاید فراموش کند که بهای قبض مصرفی آب، برق، تلفن و گاز خانهاش را بپرداز یا ابدا نداند که منظور از این قبضها چیست و چرا باید بهای آنها را پرداخت کند حتی چگونه چک صادر کند یا نشانی را روی پاکت بنویسد. علاوه بر دارودرمانی به منظور بهبود بیماری آلزایمر، تمرینات بدنی و تلاشهای اجتماعی نیز در حفظ و رعایت بهداشت عمومی همراه با تغذیه مناسب اهمیت دارد تا علایم مرض کاهش یابند. محیط آرام و سامانیافته نیز ممکن است به درمان بیمار یاری رساند تا حدی که به کارهای خود سروصورت دهد. تغییرات حاصل در محیط زیست قادرند به او کمک کنند که آسایش، اعتبار و ارزش خویشتن را حفظ کند. راهنماییهای بهداشتی، مالی، حقوقی و سایر تصمیمات مهم باید موقعی اتخاذ شوند که بیمار از عهده اجرای آنها برآید.
● پیشرفتهای جدید، نویدبخش هستند
شاید پیشگیری یا معالجه بیماری آلزایمر سالها به طول انجامد. گفتنی است که تلاشهای زیادی در این زمینه صورت میگیرد. در حال حاضر پژوهشگران شرکتهای داروسازی با کشف افزون بر ۲۲ داروی جدید از دو سو، مشغول مبارزه علیه این بیماریاند تا بتوانند از اختلالات عصبی آن بکاهند. به تازگی سازمان نظارت بر مواد غذایی و دارویی آمریکا، اجازه تولید دارویی را صادر کرده است که مخصوصا نشانههای توانکاه آلزایمر را درمان میکند. این داروی ابتکاری از بسته شدن عصب فرستنده که تمامی کارهای عقلانی را صورت میدهد، جلوگیری میکند. همچنین داروی مذکور سبب میشود نشانههای شناختی بیماری آلزایمر که در حافظه، دقت، زبان، استدلال و قدرت تشخیص به وخامت میگرایند، درمان شوند. تصور میشود با افزودن برخی مواد شیمیایی داخل مغز (که بر اثر بیماری به طرز ناهنجاری کاهش مییابند) داروی مزبور کاراییاش را نشان دهد. افزایش میزان مواد یاد شده در پارهای افراد مبتلا، به مدت کوتاه، تاثیر بهتری داشته است. به علاوه یافتههای حاصل از برخی پژوهشها حاکی از این است که درمان جایگزینی استروژن (یعنی استروژنهای پیوسته و مرکب) ممکن است آغاز بیماری آلزایمر را کند سازد و احتمالا از بروز مرض در زنانی که دوران یائسگی را پشتسر گذاشتهاند، جلوگیری کند. پژوهش دیگر حاکی از این است که شاید عوامل ضدالتهاب و ضد اکسیدان، نشانههای آلزایمر را به تعویق اندازند.
● قابل توجه مراقبان
آن دسته از اشخاصی که در دام این مرض اسیر هستند، نیاز به مراقبت ۲۴ ساعته دارند و باید در انجام تمامی کارهای روزانه از آن جمله خوردن، پوشیدن، تر و تمیز کردن، شستوشو دادن و حمام بردن آنان به یاریشان شتافت. تقریبا ۷۵درصد مراقبت از این بیماران را افراد خانواده برعهده میگیرند که شامل همسر، بچهها، خواهر یا برادر و سایر بستگان هستند. چهبسا همین مراقبان هم دچار فشارهای جسمی، عاطفی، اجتماعی و مالی شوند . آنها در راه مواظبت عزیزشان از خودگذشتگی زیادی از خود نشان میدهند. گاهی بار این همه فداکاری چنان سنگین و تحملناپذیر است که یاری چند نفر را میطلبد. گروههای پشتیبان، مشارکت در مراقبتهای بهداشتی از سایر مبتلایان و مواظبتهای روزانه از بیماران سالخورده در خانه، در تخفیف آلام این قبیل دردمندان موثر است و برای رسیدن به این اهداف باید با پزشک معالج به رایزنی پرداخت و نیز با مراکز بهداشتروانی، سازمانهای محلی ویژه کهنسالان و مراکز اطلاعاتی تماس گرفت.
