رویـایـی درباره رویـا

اینکه ۲ فیلم رقیب در اسکار امسال به موضوعات نورولوژیک می‌پردازند، دور از انتظار نیست. این نشانه‌ اهمیت مسایل مربوط به مغز در قرن پیش روست. هالیوود از یک اختلال تکلم ساده، فیلمی به‌شدت دلچسب و آموزنده ساخت و در فیلم اینسپشن -که ترجمه آن هم بسیار دشوار و گمراه‌کننده می‌تواند باشد – به خیال‌پردازی زیبایی درباره خواب می‌پردازد؛ خیالی که خود به یک رویا می‌ماند... توجه روزافزون به مسایل نورولوژی، ناشی از توجه به جنبه‌های «کازماتیک» نورولوژی است که جامعه روزبه‌روز با شدت و گسترش بیشتری آن را درخواست می‌کند و به‌عنوان معضل، موردتوجه جوامع نورولوژی دنیا قرار می‌گیرد آن هم بیشتر به این دلیل که دیگر نمی‌توان نورولوژی کازماتیک را انکار کرد یا ناممکن خواند. منظور از کازماتیک، استفاده از دانش پزشکی نه برای درمان بیماری‌ها بلکه برای تقویت یا ارتقای خصوصیات طبیعی بشر است. همان‌گونه که در یکی، دو دهه اخیر جراحی کازماتیک در تغییر شکل بشر و «پیدایش» آنچه که «زیبایی» خوانده می‌شود، بخش قابل‌توجهی از انرژی جراحان را مصروف خود ساخت. پیشرفت‌های درمانی در نورولوژی، این چشم‌انداز را پدید آورده که شاید بتوان فعالیت‌های طبیعی مثل حافظه و قدرت جسمانی و... را هم ارتقا داد. این بلندپروازی بشر هم‌اکنون نیز در عمل به‌وجود آمده و انجام می‌شود. استفاده از داروهایی که تمرکز را در شب امتحان افزایش می‌دهند و داروهایی که خلق و احیانا هوش را بالا می‌برند، جلوه‌های آغازین نورولوژی کازماتیک هستند. درواقع نام فیلم، اشاره‌ای است به یک لحظه تاریخی فرضی که به‌دنبال امکاناتی که برای واردشدن در خواب پدید آمده، حالا می‌توان از این معبر – خواب- فکری را در مغز اینسپت کرد یا پدید آورد. از سوی دیگر آنچه موردتوجه روزافزون و موضوع خیال‌پردازی زیبای فیلم قرار گرفته، خود مساله «خواب» است؛ خواب، این نیمه نامکشوف وجود .... اهمیت خواب از ابتدا هم از چشم بشر دور نبود. داستان‌های اساطیری خوابگزاران، آنچه بر مصر در خواب یوسف رفت یا آن زیبای خفته‌ای که در بهار برمی‌خیزد یا جایگاه وزارت برای آنکه فقط خواب تعبیر می‌کند، نشان از اهمیتی است که خواب در مقدمات تاریخ داشت اما اولین تلاش برای نوعی نگاه علمی به خواب همین اواخر و به‌وسیله فروید صورت گرفت. رویکردی که اگرچه فقط بر تحلیل‌های خود او استوار است (نه تجربه‌های علمی)، اما به‌شدت دلفریب است و راه جدیدی برای اندیشیدن درمورد خواب و رویا و آگاهی و ناخودآگاهی می‌گشاید. آگاهی درمورد مکانیسم خواب، ضرورت خواب و بیماری‌های خواب در همین چند ۱۰ سال اخیر به‌شدت پیشرفت کرده اما هنوز آن راز مکتوم که خواب و رویا آیا اساسا معنایی هم دارد یا خیر، بی‌جواب مانده است. با این حال با جرأت می‌توان گفت اگر فروید و اندیشمندان پس از او به‌خصوص یونگ نبودند، امروز امکان نداشت داستان‌نویسان و فیلم‌سازان به جای خیال‌پردازی درمورد کوه‌های «از کابان» یا «هزاران‌فرسنگ زیر دریا» یا «جنگ ستارگان»، نه‌تنها به رویاپردازی دلفریب پیرامون سرزمین‌های دوردست و نامکشوف رویا بپردازند بلکه در نظر آورند که گویا یک گروه کارآزموده «خواب‌نورد» در یک سفر پرماجرا ممکن است بتوانند از غار پیچ‌پیچ رویا وارد کوهستان مهیب ناخودآگاه شوند و باز هم نه‌تنها این، که شکل این کوهستان را نیز متغیر کنند. در این اندیشه‌پردازی، برای اولین بار خواب نه به‌عنوان خلأ و یک وضعیت منفعل که تنها خاصیت آن رفع خستگی است، بلکه به‌عنوان دوره‌ای فعال و خلاق درنظر آورده می‌شود. گروه تکاور «خواب‌نوردان» به فرماندهی «دی‌کاپریو» وارد قسمت فرست‌کلاس هواپیما می‌شوند، در کنار سوژه خود می‌نشینند تا پس از پرواز هواپیما، مسافرت تاریخی خود به مقصد ناخودآگاه سوژه را آغاز کنند و چیزی جدید را در این ناخودآگاه بزایانند (اینسپت کنند). خیال پیچ‌در‌پیچ سناریو که باوجود غرابت، به‌شدت باورپذیر شده، رویایی غریب از امکانات تصورات بشری است. تنها دستگاه پیچیده‌ای که می‌تواند به تصاویر رنگارنگ غیرواقعی در خواب بپردازد یا در جریان بیماری‌ای مثل اسکیزوفرنی قلق‌مندی وقایع را تغییر دهد – یعنی مغز– قادر است چنین رویایی را بپروراند. اینکه آنچه سناریست در خیال اعجاب‌آور خود تنیده تا چه حد امکان وقوع در آینده خواهد داشت، درست مثل امکان تعبیر رویاهایی است که در خواب می‌بینیم. اگرچه برای چنین تعبیری قرن‌ها پیش یک حرفه خاص –خوابگزاری – وجود داشت اما حالا تنها چیزی که به‌طور علمی می‌دانیم آن است که چنین تفسیری اگر قوانینی هم داشته باشد، ما از آن اطلاعی نداریم.