"باد نوروز وزیده است به کوه و صحرا
جامه عید بپوشند، چه شاه و چه گدا
بلبل باغ جنان را نبود راه به دوست
نازم آن مطرب مجلس که بود قبله نما"۱
نوروز جشن بالندگی طبیعت، آغازی دوباره و تولدی دیگر است. این جشن علاوه بر ایران اسلامی، در سایر کشورهایی که در گذشته، ایران بزرگ را تشکیل
می دادند، برگزار می شود(کشورهایی همچون تاجیکستان، افغانستان، آذربایجان و ...). عید نوروز ایرانیان در بین جشن های آغازین سال نو در بین اقوام و ملل دیگر(از جمله کریسمس و...)، با شکوه ترین و زنده ترین عید است. عید نوروز از آن جهت که آیین هایی متناسب با تعالیم اسلام دارد، با اسلام عزیز نیز سازگار است. بنابر روایات، نبی مکرم اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) این روز را به عنوان جشن باستانی ایرانیان، گرامی داشتند و ارج نهادند. عبدالصمد بن علی نقل می کند که در نوروز، جامی سیمین پر از حلوا برای پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هدیه آوردند. آن حضرت پرسیدند: این چیست؟ گفتند: امروز روز نوروز است. حضرت پرسیدند: نوروز چیست؟ گفتند: عید بزرگ ایرانیان است. ایشان فرمودند: کاش هر روز بر ما نوروز بود. علامه مجلسی حدیثی از امام صادق(علیه السلام) آورده است: "... هیچ نوروزی نیست که ما منتظر فرج نباشیم.
این روز را شما فراموش کردید و ایرانیان آن را نگاه داشتند." آداب اسلامی نوروز بنابر روایات حضرت امام صادق(علیه السلام) به معلی بن خنیس تعلیم دادند که چون روز نوروز شود، غسل کن و پاکیزه ترین جامه های خود را بپوش و به بهترین بوهای خوش، خود را خوشبو گردان و در آن روز روزه بدار. همچنین احادیث و روایاتی نیز از امیرالمؤمنین(علیه السلام) و امام باقر(علیه السلام) درباره هدیه دادن به یکدیگر در نوروز و ارتباط با خویشاوندان، موجود است. در روز نوروز، هدیه ای برای امیرالمؤمنین آورده شد. حضرت فرمودند این هدیه چیست؟ آنان پاسخ دادند: امروز نوروز است، حضرت فرمودند: هر روز را برای ما نوروز کنید. در هدیه آنچه مهم است، ارتباط روحی و ایجاد محبت است، نه مقدار و کیفیت و در این زمینه نباید به تکلیف افتاد. امام باقر(علیه السلام) نیز می فرمایند: "ارتباط با خویشاوندان، اعمال را پاکیزه می کند، دارایی ها را افزایش می دهد و بلاها را دور می کند و مرگ آدمی را به تأخیر می اندازد."
همزمان با فرا رسیدن نوروز، مردم آیین ها و رسوم هایی را به جا می آورند که درباره هر کدام از آنها مطالب و مباحث بسیاری هست. از جمله: "سبزه رویاندن، خانه تکانی، زنده کردن یاد مردگان، پوشیدن لباس نو، لحظه تحویل سال، سفره هفت سین(خوان نوروزی)، خوراکی های نوروزی، عید دیدنی(صله رحم)، هدیه نوروزی(عیدی)و ..." که اغلب آنها مورد تائید اسلام عزیز است و درباره به جا آوردن اینگونه اعمال، آیات و روایات و احادیث بسیاری وجود دارد. خصوصاً در باب ارتباط با خویشاوندان و عید دیدنی، در اسلام تأکید زیادی شده است. امام علی(علیه السلام) فرمودند: "صلهّ الرحم توجب المحبهّ: پیوند با خویشاوندان(صله رحم)، محبت می آورد." و همچنین می فرمایند: "صلوا ارحامکم ولو بالسلام: هرچند با سلام گفتن، با خویشاوندانتان پیوند برقرار کنید." و نیز می فرمایند: "صلوا ارحامکم و إن قطعوکم: با خویشاوندانتان پیوند و رفت و آمد داشته باشید، هر چند آنان با شما قطع رابطه کرده باشند." همچنین زنده کردن یاد مردگان و... نیز مورد تائید و تأکید اسلام است.
تعطیلی های عید نوروز نیز، هم می تواند مورد استفاده ی مفید مردم قرار گیرد و هم می تواند موجبات تنبلی و کسالت و تن پروری عده ای را فراهم آورد. مثلاً یک دانش آموز کنکوری می تواند از این ایام تعطیل، به عنوان یک فرصت برای جهش و رفع عقب ماندگی های درسی استفاده کند و از رقبای خود، سبقت بگیرد؛ برعکس آن نیز ممکن است رخ دهد. سایر اقشار مردم نیز به اقتضای موقعیت خود، می توانند بهره مفید یا منفی از این تعطیلات ببرند. آنچه روشن است این است که وجود تعطیلات نوروزی، یک فرصت عالی و در نوع خود کم نظیر برای تجدید حیات روحی مردم و فراغت آنها از مشغله های فکری و کاری و نیز تحکیم و تمدید روابط خویشاوندی و صله رحم می باشد.
شاید هیچ یک از ایام سال، امتیازات عید نوروز را نداشته باشد. باید سعی کنیم این آیین کهن ایران باستان را که تا امروز حفظ شده و مورد تائید اسلام عزیز هم می باشد، همچنان ادامه دهیم. البته باید آفات آن را که ناشی از فرهنگ مدرن غلط خود ما مردم هست، از بین ببریم. یکی از مهمترین آفات نوروز ایرانیان، مسئله مصرف گرایی، اسراف، تبذیر و ریخت و پاش می باشد: "کُلُوا و اشرَبُوا ولاتُسرِفُوا إِنَّهُ لایُحِبُّ المُسرِفینَ"۲؛ خدای متعال، مسرفان و تبذیرکنندگان را به عنوان برادران شیاطین معرفی می کند: "وَلاتُبَذِّر تَبذیراً*إِنَّ المُبَذِّرینَ کانُوا إِخوانَ الشَّیاطینَ و کانَ الشَّیطانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً"۳
از مصادیق اسراف و مصرف گرایی می توان به خریدهای بی رویه پیش از عید نوروز اشاره کرد. برخی تصور می کنند که با آمدن سال نو، باید تمام اثاث، لوازم منزل، پوشاک و... را نو کنند! این عده به جای اینکه در پی تحول روحی و نوشدن روان خود باشند، مدام به فکر نوشدن جسم و مادیات و لوازم زندگی هستند که در این راستا، ولخرجی های فراوانی صورت می گیرد؛ به گونه ای که عقل سلیم کنار می رود و هوی و هوس، جای آن حکم می راند که تبعات بدی خواهد داشت. امام صادق(علیه السلام) می فرمایند: "ضَمِنتُ لِمَن إقتَصَدَ أَن لایَفتَقِرَ : من ضامنم که هرکس در خرج کردن میانه روی کند، فقیر نشود."۴
در کجای اسلام آمده که برای سال نو، حتماً باید البسه و پوشاک نو خرید!؟ آیا واقعاً ما نمی توانیم از یک جفت کفش، بیشتر از یکسال استفاده کنیم!؟ آیا نمی توانیم لباس ها و پوشاکی را که هنوز هم قابل استفاده هستند، اما قدری کهنه شده اند، مورد استفاده قرار دهیم!؟ سیره بزرگان دین، مخالف این روش های غلط رایج در جامعه امروز ماست. سیره پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله)، سیره حضرت زهرا(سلام الله علیها)، سیره امیرالمؤمنین(علیه السلام)(که همگان بر آن واقفند) مبتنی بر ساده زیستی و دوری از تجملات بوده است. امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در نامه ای به فرماندار بصره(عثمان بن حنیف انصاری) راجع به ساده زیستی خود می فرمایند: "آگاه باشید! هر پیروی را امامی است که از او پیروی می کند و از نور دانشش روشنی می گیرد. آگاه باشید! امام شما از دنیای خود به دو جامه فرسوده و دو قرص نان رضایت داده است، بدانید که شما توانایی چنین کاری را ندارید، اما با پرهیزگاری و تلاش فراوان و پاکدامنی و راستی، مرا یاری دهید. پس سوگند به خدا، من از دنیای شما طلا و نقره ای نیندوخته و از غنیمت های آن چیزی ذخیره نکرده ام؛ بر دو جامه کهنه ام جامه ای نیفزودم و از زمین دنیا حتی یک وجب در اختیار نگرفتم و دنیای شما در چشم من از دانه تلخ درخت بلوط ناچیزتر است."۵
امام راحل(ره) نیز که معاصر خودمان می باشند، به شیوه های غلط امروزی زندگی نکردند. آقای غلامرضا طالبی نقل می کند که: "امام حتی نعلین خود را که پاره می شد، دور نمی انداخت و ما مرتّباً می بردیم وصله می زدیم و تعمیر می کردیم و امام باز هم از آن استفاده می کردند. بدین ترتیب از یک نعلین چهار یا پنج سال استفاده می کردند."۶ خانم زهرا مصطفوی دختر حضرت امام(ره) نیز می گوید: "امام حتی تا روزهای آخر هم جوراب وصله دار می پوشیدند و می گفتند: این جوراب را بدهید وصله کنند."۷ امام(ره) در خرید خوراک مورد نیازشان هم، با حساب و منطق عمل می کردند. خانم دباغ نقل می کند که: "روزی من در نوفل لوشاتو به علت ارزانی، در حدود دو کیلو پرتقال خریدم. فکر کردم که هوا خنک است و برای سه الی چهار روز پرتقال خواهیم داشت. امام با دیدن پرتقال ها فرمودند: این همه پرتقال برای چیست؟
من هم برای اینکه کار خودم را توجیه کرده باشم، عرض کردم پرتقال ارزان بود، برای چند روز این قدر خرید کردم، ایشان فرمودند: شما مرتکب دو گناه شدید؛ یک گناه اینکه شاید امروز در نوفل لوشاتو کسانی باشند که تا به حال به علت گران بودن پرتقال، نتوانسته اند آن را تهیه کنند و شاید با ارزان شدن آن، می توانستند مقداری از آن را تهیه کنند، در حالی که این مقدار پرتقال را برای سه یا چهار روز آن هم به جهت ارزان بودن آن خریده اید. ببرید مقداری از آن را پس بدهید. گفتم: پس دادن آنها ممکن نیست. ایشان فرمودند: باید راهی پیدا کرد. عرض کردم چکار می توانیم بکنیم؟ ایشان فرمودند: پرتقال ها را پوست بکنید و به افرادی بدهید که تا حالا پرتقال نخورده اند. شاید از این طریق خداوند از سر گناه شما بگذرد."۸
واقعاً در پس این خرید پوشاک و البسه و اثاث نو و انبار کردن میوه ها و خوراک نوروز چه منطق عقلانی ای وجود دارد؟ آیا جز رسم و سنّت های غلط بعضاً تقلیدی، چیز دیگری است؟ امام خامنه ای رهبر انقلاب اسلامی در این باره می فرمایند: "عادت های ما، سنّت های ما، روش های غلطی که از این و آن یاد گرفته ایم، ما را سوق داده است به زیاده روی در مصرف به نحو اسراف."۹ "اشتباه بعضی این است که خیال می کنند ظاهر مرتّب باید با اشرافیگری و با اسراف توأم باشد؛ نه. با لباس وصله زده و کهنه هم می شود منظم و تمیز بود. لباس پیامبر وصله زده و کهنه بود؛ اما لباس و سر و رویش تمیز بود. اینها در معاشرت، در رفتارها، در وضع خارجی و در بهداشت مؤثر است. این چیزهای به ظاهر کوچک، در باطن بسیار مؤثر است."۱۰ چرا با وجود چندین پیراهن و شلوار و کفش قابل استفاده، باید به فکر نوکردن اینها باشیم؟ آیا این اسراف نیست؟ آیا این مخالفت آشکار با حکم قرآن نیست؟ برخی ها تصور می کنند که صرفه جویی به معنی خساست و بخل و به اصطلاح گدابازی است! رهبر انقلاب در تعریف صرفه جویی می فرمایند: "صرفه جویی یعنی آن چیزی را که قابل استفاده است و می توانیم از آن استفاده کنیم، دور نریزیم. نسبت به امکانات با هوس رفتار نکنیم. دائماً چیزهای ماندگار را نو کردن و چیزهای ضایع نشدنی را دور ریختن، روش درستی نیست. به نظر من باید مسؤلان کشور، راه صرفه جویی و مقابله با اسراف را به مردم بیاموزند."۱۱
لذا یکی از مهمترین و مؤثرترین آفات عید نوروز، همین مسئله مصرف گرایی و اسراف می باشد. این مسئله، تأثیر بسزایی در رنجش خاطر خانواده ها(بخصوص آقایان سرپرست خانواده ها) دارد. به گونه ای که برخی از مردم، علاقه ای نسبت به عید نوروز ندارند؛ چون از مخارج و هزینه های آن نگرانند؛ غافل از اینکه خودشان، خرج تراشی و ولخرجی می کنند و این شیوه غلط جزء آیین های نوروزی نیست و مهمتر اینکه مورد تائید اسلام هم نمی باشد.
باید سعی شود که رسومات غلط و بدعت های وارد شده در عید نوروز، حذف شوند تا از نوروز به عنوان یک رسم دربردارنده ارزش های اخلاقی و اجتماعی مورد تائید اسلام یاد شود، نه به عنوان یک رسم و آیین پُرخرج و هزینه زا. مهمترین این ارزش ها که به شدت مورد تأکید اسلام می باشد، صله رحم و دیدوبازدید با بستگان است که موجبات نزدیکی دل ها و استمرار روابط خویشاوندی را فراهم می آورد؛ البته صله رحمی که به دور از اشرافیت و تجمل گرایی و ریخت و پاش باشد. امام بزرگوار(ره) فرمودند: "با زندگی اشرافی و مصرفی نمی توان ارزش های انسانی- اسلامی را حفظ کرد."۱۲
نباید به خاطر برخی خصلت های نامناسب و غلط خود، عید نوروز را یک رسم بیخودی و یا به تعبیر عده ای کوته بین، مایه دردسر و خرج زیاد بدانیم. خودمان را اصلاح کنیم؛ عید نوروز را نفی نکنیم! یادمان نرود که هیچ یک از کشورهای دنیا و حتی کشورهایی که ادعای فرهنگ و تمدن دارند، آیین و رسمی اصیل مثل عید نوروز ما فارسی زبانان ندارند. قدر این میراث کهن را بدانیم.
عید نوروز در پیام نوروزی حضرت آیت الله خامنه ای رهبر انقلاب اسلامی: "عید نوروز، سرآغاز طراوت طبیعت و جوان شدن جهان و تازه شدن فضای زندگی طبیعی انسان است و چه نیکوست که همراه با طراوت جهان، جان و دل انسان هم طراوت پیدا می کند. طراوت جان و دل با ذکر خدا، با درخواست کمک از پروردگار، با رویاندن نهال خیرخواهی و نیکخواهی برای همه برادران و خواهران و برای همه بشریت. شادی دل ها، لبخند و تبریک و خوشامدگویی به یکدیگر و پی گرفتن روابط انسانی و نوکردن محیط زندگی از رسوم بسیار خوب و مطلوبی است که ایرانیان از گذشته تا امروز به آن پایبند بوده اند و اینها همه مورد تائید آیین مقدّس اسلام و شرع اسلام است."۱۳
إن شاءالله سال جدید، سالی پربرکت و قرین موفقیت های پی در پی برای ملّت مسلمان ایران باشد.
