در سال های پیرامونی ۱۳۲۰ رادیو یکه تاز میدان رسانه ای بود. تنها رقیب رادیو، مطبوعات به شمار می رفت که آن نیز به خاطر سرعت خبررسانی و گستردگی پخش، یارای مقابله با رادیو را نداشت. در عین حال رادیو این امکان را به مخاطبانش می دهد که شنونده بدون آنکه بخواهد صرفا درگیر شنیدن باشد، به فعالیت های دیگر نیز بپردازد; در حالی که به فرض به هنگام خواندن روزنامه یا کتاب، آدمی باید همه حواس خود را معطوف صفحه کاغذ کند.
"رادیو به سبب امکانات فنی بی نظیر خود از نیروی اقناع و نفوذ فراوانی برخوردار است.
برنامه های رادیویی به طور مستقیم و در تمام ساعات شبانه روز از فواصل بسیار دور پخش می شوند و بدون برخورد با هیچ مانعی، به سرعت از موانع طبیعی و دیوارهای مصنوعی می گذرند و در ذهن شنوندگان رسوخ می کنند. بدین گونه، برخلاف بیان شفاهی که از لحاظ مکانی با محدودیت روبروست و استماع کنندگان آن ناچارند در محیط کوچکی چون سالن سخنرانی یا میدان عمومی اجتماع نمایند، بیان رادیویی هیچ گونه محدودیتی ندارد و از مرکز فرستنده آن می توان شنوندگان بی شماری از طبقات گوناگون اجتماعی را که در نواحی مختلف پراکنده اند، تحت تاثیر قرار داد."(معتمدنژاد، ۱۳۸۳: ۱۹۹) اینگونه است که رادیو، کارکرد تبلیغاتی گسترده ای می یابد.
از آنجا که رادیو، تنها با حس شنوایی مخاطبانش سر و کار دارد، می توان آن را رسانه ای نابینا نامید که قدرت تخیل شنوندگانش را می پروراند. اینگونه است که اگر رادیو به رسانه ای شایعه پرداز بدل شود، تاثیرش چندین برابر می شود; چراکه شنوندگان می توانند با بهره از نیروی پایان ناپذیر تخیل خود، هر باورنکردنی ای را باورکردنی و هر غیرممکنی را ممکن کنند. "برنامه های رادیویی دارای نیروی ضربتی و غافلگیرکننده شدیدی می باشند... در برابر ضربه روحی فراوانی که از شنیدن خبرهای غیرقابل انتظار رادیویی ناشی می شوند، انسان قدرت دفاعی ندارد و به همین سبب است که رادیو از لحاظ نفوذ روانی موثرترین وسیله ارتباطی تلقی می شود."(معتمدنژاد، ۱۳۸۳: ۲۰۰-۱۹۹)
راه اندازی رادیو تهران در راستای پرورش افکار ایرانیان و پاسخ به رادیوهای بیگانه شوروی در سال ۱۳۱۷، پیش از آغاز جنگ دوم جهانی، رادیویی به زبان فارسی راه اندازی کرد. چندی بعد، بی.بی.سی فعالیت خود را آغاز کرد تا در این عرصه، انگلیسی ها از روس ها عقب نمانند; به علاوه اینکه پیش تر بخش فارسی رادیو دهلی نیز که مرکز مستعمره هندوستان بود، آغاز به کار کرده بود. آلمان هیتلری نیز برای گسترش تبلیغات، رادیو برلین را پایه ریزی کرد و با ازدواج ولیعهد ایران با فوزیه، خواهر پادشاه مصر، بخش فارسی رادیو قاهره نیز کار خود را شروع کرد. این چنین بود که تبلیغات سیاسی-مسلکی به یکباره مردمی را که از رسانه جدید آگاهی چندانی نداشتند، در برگرفت تا افکار عمومی ایرانیان را به سود کشور متبوع خود سوق دهد.
در سال های پیرامونی ۱۳۲۰، مهم ترین نظریه مربوط در حوزه رسانه، نظریه ای است که بر تاثیر قدرتمند رسانه ها تاکید دارد. در این نظریه، به رسانه و نقش آن در دگرگونی های اجتماعی، اعتبار فراوانی داده می شد تا آنجا که این دیدگاه بیان شد، آنانی که رسانه را در دست دارند و محتوای آن را تعیین می کنند، می توانند هر نوع تغییری در جامعه و عناصر اجتماعی به وجود آورند. این نظریه را می توان با مدل "گلوله ای تاثیر(Theory Hypobermic) " که به آن نظریه "سوزنی" یا "تزریقی" نیز می گویند، بیان کرد.
این نظریه روان شناسانه "مدعی بود که قادر است تاثیر قوی و همگانی پیام رسانه های همگانی را به روی تمام افرادی که در معرض چنین پیامی قرار می گیرند، صرف نظر از نوع پیام، پیش بینی نماید."(مهرداد، ۱۳۸۰: ۱۵۹) مدل گلوله ای باور به تاثیرگذاری ای مستقیم همسان با قصد فرستنده پیام دارد. "نظریه گلوله ای درباره ارتباط، شدیدا تحت تاثیر قدرت پروپاگاندا که بسیاری در طول جنگ جهانی اول بدان معتقد بودند، قرار گرفت. حتی در سال های قبل از جنگ جهانی دوم، اکثر مردم در آمریکا و اروپا، بر این باور بودند که شخص عوام فریبی مانند هیتلر به زودی قادر خواهد شد که با استفاده از قدرت تاثیر رسانه های همگانی بدون هیچ گونه مانعی در آمریکا به قدرت برسد و به همین دلیل بود که یک موسسه پروپاگانداشناسی در آن کشور تاسیس گردید تا افکار عمومی آمریکاییان را از طریق یک آموزش عمومی درباره تکنیک های پروپاگاندا آگاه سازد."(همان: ۱۶۰)
در ایران نیز در راستای چنین آرمانی، سازمان پرورش افکار، در سال ۱۳۱۷ برای "پرورش و راهنمایی افکار عمومی" و سامان دهی نوین به وسایل ارتباط جمعی بنیاد نهاد شد. پرورش افکار، سازمانی برآمده از تجدد و ایران گرایی عصر رضاشاهی بود. این سازمان بر آن بود تا این دو مقوله را از طریق نشر کتاب ، سخنرانی، سینما، موسیقی و... به مردم آموزش دهد. رادیو به یاری این سازمان آمد و دسترسی این سازمان، به توده گسترده ای از مردم سراسر ایران که عموما بی سواد بودند را فراهم آورد. اینچنین بود که در سال های پایانی دوران پهلوی اول، رادیو به مهم ترین رسانه تاثیرگذار در حیات سیاسی و اجتماعی ایران بدل شد.
رادیو تهران زیر نظر سازمان پرورش افکار در روز چهارم اردیبهشت ماه ۱۳۱۹ آغاز به کار کرد. این رادیو توانست با بهره از نویسندگان برجسته آن روز ایران چون محمدعلی فروغی، ابراهیم پورداوود، سعید نفیسی، صادق رضازاده شفق، رشید یاسمی، نصرالله فلسفی در شورای عالی انتشارات و موسیقیدانانی چون علی نقی وزیری، علی اکبر شهنازی، ابوالحسن صبا، مرتضی محجوبی، غلام حسین بنان، تاج اصفهانی، جواد بدیع زاده، مرتضی نی داوود، قمرالملوک وزیری، ملوک ضرابی و... پیوندهای کهن میان ایرانیان را استوارتر سازد. "برنامه های رادیو عمدتا به پخش اخبار، موسیقی و گفتارهایی درباره مسایل بهداشتی، ورزشی، فرهنگی و خانه داری اختصاص یافته بود. رادیو تهران در شبانه روز جمعا هشت ساعت و نیم برنامه در دو نوبت روزانه و شبانه پخش می کرد. برنامه روزانه رادیو از ساعت ۱۱ و نیم صبح تا دو بعد از ظهر پخش می شد و برنامه شبانه از ساعت پنج بعد از ظهر تا ۱۱ شب. پخش اخبار در آغاز به پنج زبان خارجی انجام می گرفت که پس از مدتی زبان ترکی نیز به آن افزوده شد.
اخبار به زبان های عربی، روسی و ترکی در برنامه روزانه و به زبان های انگلیسی، فرانسه و آلمانی در برنامه شبانه پخش می شد. از شش ساعت برنامه شبانه، چهار ساعت به موسیقی (سه ساعت موسیقی فرنگی و یک ساعت موسیقی ایرانی)، یک ساعت و ربع به اخبار (نیم ساعت اخبار به زبان فارسی در دو نوبت و ۴۵ دقیقه به زبان های خارجی فرانسه، انگلیسی و آلمانی) و ۴۵ دقیقه به برنامه گفتارهای کشاورزی، جغرافیا، بهداشت و ورزش اختصاص یافته بود."(معاونت خدمات...، ۱۳۷۹: هفت و هشت)
با آغاز جنگ، از آنجا که رادیو رسانه ای دولتی و طبعا بیانگر سیاست های رسمی دولت ایران بود، برای اینکه در آن سخنی گفته نشود که نقض کننده موضع بی طرفی ایران باشد، نظارت بر رادیو سخت تر شد تا آنجا که شخص رضاشاه، به چکیده ای از مقاله های سیاسی و اجتماعی روزنامه های پایتخت که توسط کمیسیون رادیو در اختیارش نهاده می شد، اجازه پخش در رادیو به زبان های فارسی و بیگانه را می داد.(۱) حساسیت بر این موضع بی طرفانه از سوی رضاشاه و دقت بر اینکه بهانه ای به دست دول درگیر در جنگ داده نشود تا آن اندازه بود که در برنامه تازه رادیو که در تاریخ ۲۸ اسفندماه ۱۳۱۹ به نخست وزیری اعلام شد، ۱۵ دقیقه اخبار به زبان فارسی حذف شد و علت آن چنین آمد: "در اوایل ایجاد رادیو، اخبار خبرگزاری پارس در رادیو گفته می شد، ولی مقرر گردید که خبرهای کشورهای بیگانه در رادیو گفته نشود."(همان: ۱۵۴)
برنامه های گسترش رادیو که یک سال و اندی از عمر آن می گذشت با اشغال ایران با مشکل روبرو شد. در این میان "دایره سانسور" نیز با فشار شوروی و انگلستان در اسفندماه ۱۳۲۰ با حضور نمایندگان این دو کشور، برای سانسور در رادیو و مطبوعات ایران تشکیل شد.(۲) "متفقین دخالت های بی شماری در رسانه های همگانی ایران به عمل می آوردند.
رادیو و مطبوعات به هیچ عنوان نمی توانستند خبری را که علیه متفقین باشد پخش و منتشر نمایند. اخبار مربوط به جنگ ابتدا به اداره سانسور انگلیس فرستاده می شد و پس از کسب اجازه، پخش می گردید. بولارد، از ترس تبدیل رادیوی اتومبیل های شخصی به فرستنده های کوچک تقاضا نموده بود که دولت ایران کلیه رادیوهای مذکور را در سطح کشور جمع آوری کند. سفارت انگلیس حتی به شناسایی تک تک اتومبیل هایی که دارای رادیو بودند پرداخت و با دادن شماره های آن ها به شهربانی تقاضای تحویل رادیوهای اتومبیل را نمود. این رادیوها تا پایان جنگ در اختیار شهربانی باقی ماند. علاوه بر این متفقین اوقاتی از رادیو تهران را در اختیار گرفته و برای سربازان خود در ایران برنامه پخش می کردند."(همان: یازده)
انگلیسی ها هم چنین با کمک دولت ایران، آنانی را که به رادیوهای دول محور گوش می دادند، مجازات می کردند. به نمونه ای از این مجازات ها می توان به بسته شدن کافه گلستان و کوچکیان در اصفهان به این دلیل اشاره کرد.(۳)
"مهدی قاسمی" از مدیران پیشین رادیو ایران، با اشاره به راه اندازی رادیو برلین در راستای تبلیغات آلمان نازی، علت توجه ایرانیان آن روزگار به رادیو برلین را چنین می داند: "توجه مردم به رادیو برلین بدین جهت بود که در آن روزگار با چرخش رضاشاه به سوی آلمان و هم چنین رسوب نفرت مزمن مردم از سیاست های روس و انگلیس تبلیغات هیتلری هم زمینه گسترده داشت."(قاسمی، ۱۳۸۹)
بولارد، سفیرکبیر انگلستان در ایران نیز به محبوبیت رادیو برلین در میان ایرانیان اشاره می کند و آن را ناشی از خواست ایرانیان به برقراری توازن با روس ها می داند. البته وی، تعمدا، انگلستان را در این خواست توازن نادیده می گیرد و فراموش می کند که ایرانیان با الهام از خاطرات تلخی که از دست درازی های روس و انگلیس به کشورشان دارند، نگاهی همدلانه به سوی آلمان یافته اند. او می نویسد: "مردم ایران خیلی تحت تاثیر پخش برنامه های فارسی رادیو برلین هستند که ادعاهای عجیب و غریب می کند و شاید بتوان ایرانی ها را در مجموع کسانی دانست که نسبت به آلمان احساسات دوستانه دارند. این تا اندازه ای به علت ترس آنان از روسیه است و اینکه می خواهند شاهد یک آلمان قوی برای ایجاد توازن با روس ها باشند و تا اندازه ای هم به این دلیل است که ایرانی ها آدم هایی از سنخ هیتلر را تحسین می کنند."(بولارد، ۱۳۷۱: ۸۰) او همچنین معترف است: "مردم ایران قویا ضدروسی و در مجموع ضدانگلیسی هستند و از سیاست بی طرفی شاه... پشتیبانی می کنند. این الزاما جلوی روزنامه ها را نمی گیرد تا از فعالیت های آلمان به عنوان سو»استفاده از میهمان نوازی و ایجاد مخاطره برای مملکت ایران، انتقاد نکنند."(همان: ۱۵۱)
بولارد همچنین به آسیب شناسی ذهنی ایرانیان می پردازد و از مقابله به مثل بی . بی.سی و رادیو برلین می گوید: "چون ایرانی میل ندارد فکر کند که او سزاوار همین حکومتی است که دارد، بنابراین یک نظریه اختراع کرده که انگلیسی ها شاه را بر تخت نشانده اند و حافظ بقای او هستند. این عقیده طبعا توسط آلمانی ... شایع شده است و همین طور به وسیله رادیو آلمان که حتی بدتر از زمان شروع جنگ به انگلیسی ها ناسزاپراکنی می کند. هر چند برنامه عالی زبان فارسی رادیو لندن که اینک دو ماه است، راه اندازی شده تا حدی با این عمل مقابله به مثل می کند."(همان: ۱۲۱)
گفتنی است بی . بی. سی فارسی از قدیمی ترین بخش های این رسانه به زبانی غیر از انگلیسی است که این خود نمایانگر اهیمت استراتژیک ایران برای انگلستان است. رادیو بی . بی. سی فارسی که به نام رادیو لندن نیز شناخته می شود، در هشتم دی ماه ۱۳۱۹ یعنی در سال های آغازین جنگ جهانی دوم، آغاز به کار کرد تا با خنثی کردن تبلیغات رادیو برلین، برنامه هایی در راستای سیاست های جنگی دولت بریتانیا سازمان دهد و ذهن ایرانیان را آماده برکناری رضاشاه و اشغال ایران کند. چنین است که "در پایان جنگ جهانی دوم، برنامه های بی . بی. سی به ۴۰ زبان پخش می شد. از این روست که گوبلز، مهم ترین کارگزار تبلیغات هیتلر، رادیو بی . بی. سی را برنده "تهاجم فکری" در اروپا می نامد."(برومند، ۱۳۸۶: ۲۷)
رادیو برلین نیز بسان بی.بی.سی، از ایرانی قدرتمند که طبعا ضدمنافع قدرت های بزرگ است، واهمه دارد. بدین روی تمام توش و توان خود را برای تخریب حاکمیت ملی ایران به کار می بندد: "تبلیغات بخش فارسی رادیو برلین بسیار شدید و خشن بود. به طوری که در ماه مه سال ۱۹۴۰ به صورت تهدید کشورهای بی طرف درآمد. این تهدید برای ایران به صورت حملات تبلیغاتی علیه رضاشاه از رادیو برلین شروع شد و دولت ایران یادداشت اعتراضیه ای به سفارت آلمان در تهران تسلیم داشت."(ذوقی، ۱۳۷۲: ۲۲-۲۱) بنابراین "غیر از رادیو لندن که مرتبا از رضاشاه انتقاد می کرد و افکار عمومی ایران را علیه او تحریک می نمود، رادیو دهلی و چند رادیوی دیگر هم که از اقمار انگلستان بودند با رادیو لندن هم صدا شده و نسبت های زیادی به رضاشاه می دادند و تصریحا تغییر او را از سلطنت عنوان می کردند."(عاقلی، ۱۳۶۷: ۹۷)
بنابراین رادیوهای بیگانه توانستند نقش مهمی در مهندسی افکار عمومی در شهریورماه ۱۳۲۰ ایفا کنند. این رادیوها و در راس آن ها، بی.بی.سی، توانستند با این شگرد، مقاومت ایرانیان را در برابر قوای اشغالگر بشکنند و ذهن آنان را آماده پذیرش اشغال کشورشان از سوی متفقین کنند و نوعی مشروعیت برای اشغالگران فراهم آورند. بنابراین برخلاف ادعای برخی، مبنی بر بی طرفی و استقلال بی.بی.سی در جنگ جهانی دوم، اسناد و گزارش ها نشان دهنده واقعه ای غیر از این است.(۴)
در پایان این نکته را نباید نادیده گرفت که رادیوهای وابسته به سرویس های امنیتی و امور خارجه کشورهای بیگانه، زمانی می توانند در افکار عمومی نفوذ داشته باشند که دولت ها با ایجاد سانسور، اطلاعات را از مردم خویش دور نگه دارند. در چنین شرایطی بازار گرمی برای چنین رسانه هایی پدید می آورند تا آن ها بتوانند با توسل به شایعه پردازی علیه منافع ملی کشورها رفتار کنند. طبعا آنجا که گردش آزادنه اطلاعات باشد، اخبار رادیوهای بیگانگان برای ایرانیان رنگی ندارد.
