دین در عرصه روابط اجتماعی

انسان ها در حیات خود، ناگزیر از زندگی اجتماعی و جمعی هستند. زندگی در حیات جمعی بدان معنا نیست که آدمی رنگ جامعه را به خود می گیرد و یا زمینه اعتماد و اطمینانی را نسبت به آنان در خود فراهم آورد. سازندگی و بازسازی جامعه، هدایت و ارشاد قوم، رهیابی از تجارب و مواعظ و امر به معروف و نهی از منکر، همچنان در جای خود قرار دارند.لازمه و اساس زندگی اجتماعی روابط متعدد او با عناصر و عواملی است که در بر گیرنده حیات اوست. دامنه روابط انسان در عرصه حیات اجتماعی بسیار وسیع و در برگیرنده ارتباط او به همه واقعیت ها و حقیقت هاست. رابطه انسان با خود به معنای تمام و کامل آن، رابطه او با خداوند، ارتباط او با انسان های دور و نزدیک و در نهایت با جهان طبیعت مواردی از روابط انسان با دیگر عوامل حیات می باشد.اساس و مبانی روابط انسان با انسان های دیگر بر چهار رکن و یا چهار مبنا استوار است: اصل حیات اجتماعی، اصل ، اخلاق، اصل حقوق و اصل مشروعیت.زندگی انسان چه به صورت سرشتی و چه به صورت اکتسابی دارای جنبه اجتماعی است و آدمی در جمع و جامعه زندگی می کند. ادیان و مذاهب آسمانی، بویژه اسلام رهبانیت را طرد کرده و آدمی را به حیات جمعی و زندگی با جمع فرا خوانده اند. به طوری که جدایی فرد از جمع و جماعات، از خیانت های شیطان است. شیطان به دلیل غرور و خود پسندی خود را از جمع ملائکین و فرشته ها و بارگاه مقدس حق تعالی جدا نمود. انسان می تواند به دور از جامعه و افراد دیگر بدون گناه و رذایل اخلاقی زندگی نماید، چرا که در زندگی دور از اجتماع، مفاهیمی چون درستکاری، احسان و نیکوکاری، عدالت، ظلم و ستم معنی خود را از دست می دهند. در واقع لازمه معنا پیدا کردن این مفاهیم زندگی اجتماعی و جمعی افراد با همدیگر می باشد. بخصوص زندگی جمعی و وحدت و یکپارچگی مسلمانان در برابر مستکبران جهانی و دشمنان اسلام لازم و ضروری به نظر می رسد. نگاهی به احادیث پیشروان و رهبران دینی و توصیه های آنها به وحدت و دوری از پراکندگی، سفارش در رسیدگی به محرومان و یتیمان، روایات مربوط به حکمرانی و زمامداری، ارتباط متقابل مردم، اجرای حدود و رعایت حقوق افراد نشان دهنده اهمیت زندگی اجتماعی مسلمانان است. در این باب حضرت علی (ع) فرموده اند: «وفاءن یدالله علی الجماعه و ایاکم والفرقه» دست عنایت خدا بر سر جمع و جماعت است و باید از جدایی ها بپرهیزند. در واقع لطف و عنایت خداوند شامل انسان هایی است که در یک اجتماع و در صلح و خوبی زندگی کرده و با رعایت وحدت از تفرقه ها و جدایی ها پرهیز می کنند. به این دلیل است که حضرت همواره مخالف حکومت بنی امیه بود، زیرا بنی امیه با ایجاد اختلاف و تفرقه در میان مردم سعی در جدایی مسلمانان داشت. در حیات اجتماعی اخلاق یک رکن است. منظور از اخلاق مجموعه ای از ضوابط برای روابط اجتماعی است. در اجتماع افراد باید از اصولی و قوانینی چون احسان و محبت، دستگیری از مظلومان، حمایت از ضعیفان، تعاون، ترک اختلاف، تقوا و پرهیزکاری، پرهیز از ریا و نفاق و ستم، رعایت وحدت وهمدلی پیروی و تبعیت نمایند. حضرت علی (ع) فرموده اند: «لاقرین کحسن الخلق». هیچ قرین و همدلی به مانند اخلاق خوش نیست. در مسئله اخلاق، اصل بر رعایت حقوق افراد است. در بینش انسانی هر انسانی نسبت به انسان دیگر، به تناسب نوع روابط بدهی و طلبی دارد که بر مبنای آن حق و تکلیف مطرح می شود. این حقوق به خاطر مالکیت مطلقه الهی از خداوند نشأت می گیرد. انسان ها در جامعه باید حقوق و تکالیف یکدیگر را رعایت نمایند. منظور از حقوق، همان اصول و احکامی است که در دین بیان و تشریع گردیده است.انسان ها در زندگی اجتماعی برای رفع نیازها و رساندن جامعه به پیشرفت ناگزیر از ارتباط اقتصادی، اداری و مذهبی با یکدیگر هستند. لازمه روابط انسان ها یک سری اصول و قوانین الهی و حقوقی است. در واقع اساس این ارتباط اخلاق دینی و رعایت حقوق دیگران می باشد. در بحث روابط انسان ها با یکدیگر بحث مشروعیت هم اصل است. ما حق معاشرت، انس و الفت و برقراری ارتباط با هر کس را نداریم. روابط افراد یک جامعه اسلامی باید محتوای احکام و اصول دینی و معنوی را داشته باشد و تحت شرایط و ضوابط خاصی صورت گیرد. ارتباط معاشرتی با مرد یا زن محرم جز در رفع نیازهای مشروع مثلاً پرسش از یک راه یا معامله نیست. ارتباط الفت و انسی با دشمنان دین خدا مجاز نیست و حتی باید با او مبارزه کرد. حق کمک به ظالم و حکومت های ظالم و مستکبر جهانی و مدد رسانی به آنها در ظلم و ستمکاری نیست. با هوی پرستان نمی توان همنشین شد که آنان عاملان فراموشی ایمان و اعتقاد دینی هستند. با اهل ضلالت و گمراهی که آدمی را به گمراهی و فساد می کشاند نمی توان دوست شد. با ناکثین و گمراهان و گمراه کنندگان نباید رابطه داشت. رهبران و پیشروان دینی همان گونه که انسان ها را به دوستی و ارتباط مشروع و دینی با یکدیگر دعوت کرده اند، افراد را به ارتباط با گروهی خاص که در دوستی با آن ها ضلالت و شقاوت نهفته است بر حذر داشته اند. سخنان و اسناد امامان در این عرصه بسیار است که برخی از آن بر حذر داشتن ها دارای جنبه شرعی است و برخی دیگر دارای جنبه اخلاقی و یا کراهت شدید است. حضرت علی (ع) فرمود: «واحذرکم اهل النفاق». شما را از اهل نفاق پرهیز می دهم. خلاصه کلیه ارتباط انسان ها با یکدیگر در یک چارچوب خاص صورت می گیرد. آدمی در عرصه حیات با پدرو مادر، فرزند و همسر، خواهر و برادر، ارحام و بستگان، همسایگان، مردم عادی، اقلیت ها ،علما و... در رابطه است و طبیعی است که در برابر هر کدام روش ویژه ای را باید اتخاذ کرد. خانواده اساسی ترین رکن جامعه و روابط درونی و بیرونی آن بسیار مهم است. اصل آفرینش بر زوجیت و خانواده قرار گرفته است. دین اسلام برای خانواده ارزش و اعتبار بسیاری قائل است و برای جلوگیری از تزلزل و فروپاشی آن توصیه های بسیاری کرده است. تشکیل خانواده و ازدواج از بزرگترین فضایل محسوب می شود و هر کس به تشکیل خانواده و ازدواج اقدام کند نصف ایمان خود را کامل کرده است. زن و مرد به عنوان همسر ولی در دست یکدیگر امانت اند. سفارش امام علی (ع) این است که مرد با همسر مدارا کند که این امر موجب آرامش دلها و سبب سرور اعضای خانواده است. و زن نیز باید در امورات خانه و فرزند داری و ایجاد محیطی مناسب برای زندگی تلاش نماید. در خانواده، احترام به والدین، فرزندان و اجداد لازم می باشد. اجداد و نیاکان سابقه ای طولانی در حیات دارند، نسل ها از آنان پدید آمده و باید از خط و راه آنان عبرت گرفت. والدین سمبل حرمت و ارزش اند و گران قدرترین سرمایه و گوهر زندگی انسان، پدرو مادر او هستند. همواره باید از دستورات و سخنانشان پیروی کرده و در کهنسالی و پیری باید، از آنها با احترام و ارزش خاص مراقبت و نگهداری نمود. پدر و مادر نیز باید جریان ها و اوضاع زندگی و جامعه را به فرزند آموخته و در تربیت و قرار دادن وی در مسیر دینداری تلاش نمایند زیرا فرزند باید پاسدار حرمت و وارث ارزش های خانواده بوده و سببی برای دعای خیر والدین و با اعمال خوب و نیکوی خود در بین مردم وسیله رحمت والدین باشد.