دومین پیشوای معصوم شیعه

● ولادت: نخستین میوه پیوند فرخنده حضرت علی (ع) با دختر گرامی پیامبر اسلام (ص) در نیمه ماه رمضان سال سوم هجرت در شهر مدینه دیده به جهان گشود. حسن بن علی (ع) از دوران جد بزرگوارش چند سال بیشتر را درک نکرد زیرا او تقریباً هفت سال بیش نداشت که پیامبر اسلام (ص) بدرود زندگی گفت. پس از درگذشت پیامبر (ص) تقریباً سی سال در کنار پدرش امیر مؤمنان (ع) قرار داشت و پس از شهادت علی (ع) (در سال ۴۰ هجری) به مدت ۱۰ سال امامت امت را به عهده داشت و در سال ۵۰ هجری با توطئه معاویه بر اثر مسمومیت در سن ۴۸ سالگی به درجه شهادت رسید. ● لقب های حضرت: سبط ، سید،‌ زکی و مجتبی از القاب ایشان است که در این میان، مجتبی ازهمه معروف تر است. ● منظر و اخلاق امام حسن (ع): امام از جهت منظر و اخلاق و بزرگواری به رسول اکرم (ص) بسیار شبیه بود. وصف کنندگان، آن حضرت را چنین توصیف می کنند: دارای رخساری سفید آمیخته به اندکی سرخی،‌ چشمانی سیاه، ‌گونه ای هموار، محاسنی انبوه، ‌گیسوانی مجعد و پر،‌ گردنی سیمگون، ‌اندامی متناسب، ‌شانه ای عریض، استخوانی درشت،‌میانی باریک، قدی میانه، ‌سیمایی نمکین وچهره ای در شمار زیباترین و جذاب ترین چهرها داشت. پیشوای دوم شیعه، نه تنها از نظر علم، تقوا، زهد و عبادت، مقامی برگزیده و ممتاز داشت، بلکه از لحاظ بذل و بخشش و دستگیری از بیچارگان و درماندگان نیز در عصر خود زبانزد خاص و عام بود. وجود گرامی آن حضرت، آرامبخش دلهای دردمند، پناهگاه مستمندان و تهیدستان و نقطه امید درماندگان بود. ● مبارزات پیش از دوران امامت: ۱) جنگ جمل‏: امام مجتبی (ع) در جنگ جمل، در رکاب پدر خود امیر مؤمنان (ع) در خط مقدم جبهه می ‏جنگید و از یاران دلاور و شجاع علی (ع) سبقت می ‏گرفت و بر قلب سپاه دشمن حملات سختی می ‏کرد. ۲) جنگ صفین: آن بزرگوار در جنگ صفین نیز در بسیج عمومی نیروها و گسیل داشتن ارتش امیر مؤمنان (ع) برای جنگ با سپاه معاویه، نقش مهمی به عهده داشت. ● قانون صلح در اسلام: همان طور که اسلام در شرایط خاصی دستور می دهد مسلمانان با دشمن بجنگند، همچنین دستور داده است که اگر نبرد برای پیشبرد هدف مؤثر نباشد، از در صلح وارد شوند. ما در تاریخ حیات پیامبر اسلام (ص) این هر دو صحنه را مشاهده می ‏کنیم. پیامبر اسلام (ص) که در بدر، احد، احزاب و حنین دست به نبرد زد، در شرایط دیگری که پیروزی را غیر ممکن می ‏دید، ناگزیر با دشمنان اسلام قرارداد صلح بست و موقتاً از اقدام به جنگ و حرکت حاد، خودداری نمود تا در پرتو آن پیشرفت اسلام تضمین گردد. بنابر این، همان گونه که پیامبر اسلام (ص) بر اساس مصالح عالی تری که احیاناً آن روز برای عده‏ ای قابل درک نبود، موقتاً با دشمن کنار آمد، امام مجتبی (ع) نیز که رهبر و پیشوای دینی بود و به تمام جهات و جوانب قضیه بهتر از هر کس دیگری آگاهی داشت، با دوراندیشی خاصی، صلاح جامعه اسلامی را در عدم ادامه جنگ تشخیص داد. ● گفتار امام پیرامون انگیزه‏ های صلح با معاویه: امام مجتبی (ع) در پاسخ شخصی که به صلح آن حضرت با معاویه اعتراض کرد، انگشت روی این حقایق تلخ گذاشته و عوامل و موجبات اقدام خود را چنین بیان فرمود: من به این علت، حکومت و زمامداری را به معاویه واگذار کردم که یارانی برای جنگ با وی نداشتم. اگر یارانی داشتم شبانه روز با او می ‏جنگیدم تا کار، یکسره شود. من کوفیان را خوب می ‏شناسم و بارها آنها را امتحان کرده ‏ام. آنها مردمان فاسدی هستند که اصلاح نخواهند شد، نه وفا دارند، نه به تعهدات و پیمان های خود پایبندند و نه دو نفر با هم موافقند. بر حسب ظاهر به ما اظهار اطاعت و علاقه می ‏کنند، ولی عملاً با دشمنان ما همراهند. آن گاه امام افزود: اگر یارانی داشتم که در جنگ با دشمنان خدا با من همکاری می ‏کردند، هرگز خلافت را به معاویه واگذار نمی ‏کردم، زیرا خلافت بر بنی امیه حرام است. پس از قبول ظاهری تمام مفاد قرارداد از سوی معاویه و انعقاد پیمان صلح، طرفین همراه قوای خود وارد کوفه شدند و در مسجد بزرگ این شهر گرد آمدند. مردم انتظار داشتند مواد پیمان طی سخنرانی هایی از ناحیه رهبران دو طرف، در حضور مردم، تأیید شود تا جای هیچ گونه شک و تردیدی در اجرای آن باقی نماند. این انتظار بیجا نبود، ایراد سخنرانی جزء برنامه صلح بود، لذا معاویه بر فراز منبر نشست و خطبه‏ ای خواند؛ ولی نه تنها در مورد پایبندی به شرایط صلح تأکیدی نکرد، بلکه با طعنه و همراه با تحقیر، چنین گفت: من به خاطر این با شما نجنگیدم که نماز و حج به جا آورید و زکات بپردازید! چون می ‏دانم که اینها را انجام می ‏دهید، بلکه برای این با شما جنگیدم که شما را مطیع خود ساخته و بر شما حکومت کنم. آن گاه گفت: آگاه باشید که هر شرط و پیمانی که با حسن بن علی بسته ام زیر پاهای من است و هیچ گونه ارزشی ندارد. بدین ترتیب، معاویه تمام تعهدات خود را زیر پا گذاشت و پیمان صلح را آشکارا نقض کرد. معاویه به دنبال اعلام این سیاست، نه تنها تعدیلی در روش خود به عمل نیاورد بلکه بیش از پیش بر شدت عمل و جنایت خود افزود. او بدعت اهانت به ساحت مقّدس امیر مؤمنان (ع) را بیش از گذشته رواج داد، عرصه زندگی را بر شیعیان و یاران بزرگ و وفادار حضرت علی (ع) فوق العاده تنگ ساخت، شخصیت بزرگی همچون «حجر بن عدی» و عده ‏ای دیگر از رجال بزرگ اسلام را به قتل رساند و کشتار و شکنجه و فشار در مورد پیروان حضرت علی (ع) افزایش یافت به طوری که نوعاً شیعیان یا زندانی و یا متواری شدند و یا دور از خانه و کاشانه خود در محیط فشار و خفقان به سر می ‏بردند. علاوه بر این، معاویه برنامه ضد انسانی دامنه داری را که باید اسم آن را برنامه تهدید و گرسنگی گذاشت، بر ضد عراقیان به مورد اجرا گذاشت و آنها را از هستی ساقط کرد. معاویه از یک طرف مردم عراق را در معرض همه گونه فشار و تهدید قرار داد و از طرف دیگر حقوق و مزایای آنها را قطع کرد. در اجرای این سیاست خشونت ‏آمیز، وضع اهل کوفه از همه بدتر بود زیرا کوفه مرکز شیعیان امیر مؤمنان (ع) شمرده می ‏شد. معاویه طی بخشنامه‏ ای به عمّال و فرمانداران خود در سراسر کشور نوشت که شهادت هیچ یک از شیعیان و خاندان علی (ع) را نپذیرند! وی طی بخشنامه دیگری چنین نوشت: اگر دو نفر شهادت دادند که شخصی، از دوستداران علی (ع) و خاندان اوست، اسمش را از دفتر بیت المال حذف کنید و حقوق و مقرری او را قطع نمایید! این حوادث وحشتناک، مردم عراق را سخت تکان داد و آنها را از رخوت و سستی به در آورد و ماهیت اصلی حکومت اموی را تا حدی آشکار نمود. ● شهادت امام مجتبی (ع): شهادت آن بزرگوار هنگامی روی داد که جنبش منظمی بر ضد حکومت اموی شکل می گرفت و مبلغین و عوامل مؤثر آن، همان پیروان اندک و صمیمی امام حسن (ع) بودند که حضرت با تدبیر هوشمندانه خویش جان آنان را از گزند قشون معاویه حفظ کرده بود. هدف این گروه این بود که با افشای جنایاتی که در سراسر دوران حکومت معاویه موج می ‏زد، روح قیام را در دل های مردم برانگیزند تا روز موعود فرا رسد. لذا دوران صلح امام حسن (ع) دوران آمادگی و تمرین تدریجی امت برای جنگ با حکومت فاسد اموی به شمار می ‏رفت تا روز موعود؛ روزی که جامعه اسلامی، آمادگی قیام داشته باشد و این موج را به قیام سالار و سید شهدای عالم، حضرت حسین بن علی (ع) برساند.امام حسن (ع ) در تمام مدت امامت خود که ۱۰سال طول کشید، در نهایت شدت و اختناق زندگی کرد و هیچ گونه امنیتی نداشت، حتی در خانه نیز در آرامش نبود. سرانجام در سال پنجاهم هجری به تحریک معاویه به دست همسر خود (جعده) مسموم و شهید گشت و در قبرستان بقیع واقع در مدینه منوره به خاک سپرده شد.