یبوست شایعترین مشکل گوارشی در کودکان است که سبب مراجعه به متخصص کودکان میشود و این در حالی است که دانستن برخی نکات در این زمینه با بهبود عادات غذایی و رفتاری عادات دفعی در بسیاری موارد میتواند گره از این مشکل بگشاید...
برای این منظور پای صحبتهای دکتر فاطمه فرهمند، فوق تخصص گوارش کودکان و استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران نشستهایم تا ایشان به سوالاتمان پاسخ دهند.
▪ خانم دکتر! لطفا در ابتدا به طور خلاصه یبوست در کودکان را تعریف کنید؟
- منظور از یبوست، کاهش تعداد دفعات اجابت مزاج، تغییر در قوام و شکل مدفوع (به شکل سفت شدن) و احیانا اختلال در دفع همراه با درد و ناراحتی و احساس عدم تخلیه است. در واقع یبوست یکی از علل شایع مشکلاتی است که باعث ناراحتی کودکان و والدینشان میشود به طوری که حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد مراجعانی که به متخصصان اطفال بهخصوص متخصص گوارش اطفال مراجعه میکنند، از این مساله شکایت دارند.
▪ نحوه دفع مدفوع در گروههای مختلف سنی چگونه است؟
- دفع مدفوع در دوران شیرخوارگی به خصوص ماههای اول تولد ممکن است زیاد باشد و با هر بار تغذیه با شیر مادر، کودک اجابت مزاج کند. این حالت طبیعی است. گاهی در کودکان شیرمادرخوار تا یک هفته و بعضا تا ۱۰ روز شکم بچه کار نمیکند و بچه اجابت مزاج ندارد. اگر کودک یا شیرخوار رشد و وزن طبیعی داشته و بیقراری و نفخ شکم نداشته باشد، بعد از طی این مدت مدفوعی نرم و فاقد هرگونه شکل خاص - مثلا پشگل گوسفند – باشد، این مساله امری طبیعی است. به تدریج با بزرگتر شدن کودک، تعداد دفعات اجابت مزاج کمتر میشود به طوری که از یک بار در روز تا هر ۳ روز یک بار دفع مدفوع اتفاق میافتد. بنابراین کاهش نوبت دفع به تنهایی بیانگر یبوست نیست.
▪ یبوست کودکان چه علتهایی میتواند داشته باشد؟
- شایعترین علت یبوست به خصوص بعد از سن ۲ سالگی، اختلالات غیرارگانیک یعنی اختلالات عملکردی است. این مساله ارتباط مستقیمی با نگهداشتن مدفوع در سنین پایین دارد. البته رفتار خودنگهداشتن در گروههای مختلف سنی با علایم متفاوتی همراه است. در این حالت مادر تصور میکند کودک زور میزند تا اجابت مزاج داشته باشد درحالی که کودک تلاش میکند تا خود را مهار کند.
▪ یبوست عملکردی یعنی چه؟
- این نوع یبوست به علت مجموعهای از عوامل رفتاری و رژیم غذایی و حتی روانی به وجود میآید. در این نوع یبوست با وجود پیگیریها و اقدامات پزشکی، دلیل خاصی مبنی بر نقص یا مشکلات جسمانی برای یبوست کودک یافت نمیشود اما نگه داشتن مدفوع سبب ایجاد یبوست در کودک میشود. گاهی یک تغییر رژیم غذایی از شیر مادر به شیر گاو به علت تغییر در نسبت پروتئین به کربوهیدرات سبب سفت شدن مدفوع و دفع دردناک میشود.
▪ اگر یبوست به دلیل اختلالات عملکردی باشد، والدین چه کار میتوانند بکنند؟
- در ابتدا والدین باید از نحوه دفع اجابت مزاج در گروههای مختلف سنی اطلاع داشته باشند و بدانند گاهی در شیرخواری که زیر ۶ ماه دارد و صرفا شیرمادرخوار است، اجابت مزاج یک هفته تا ۱۰ روز یکبار اتفاق میافتد. در صورتی که شیرخوار بیقراری کند و دچار نفخ شکم و دفع مدفوع همراه با گریه و خون از طریق مقعد باشد والدین باید این مساله را جدی بگیرند و به پزشک متخصص مراجعه کنند. در مواردی که تلاش مهاری با علت عملکردی همراه است نه اختلال ساختاری، با تغییر رژیم غذایی و محدودکردن مصرف شیر گاو و پاستوریزه به خصوص در افرادی که حساسیت به شیر دارند یا روزی یک لیتر شیر گاو یا پاستوریزه میخورند (این روش تغذیه نیز همانطور که میتواند باعث اسهال شود موجب یبوست نیز میشود)، مصرف به اندازه فیبر، میوه و سبزیها میتوان یبوست را درمان کرد.
▪ رفتار خودنگهداشتن که در کودکان به آن اشاره کردید، با چه حالتهایی همراه است؟
- معمولا در شیرخواران و سنین زیر یک سال به شکل فشار آوردن هنگام دفع، تغییر رنگ چهره و زورزدن همراه است.
- در سنین بالاتر نیز کودک به خود فشار میآورد، جیغ میزند، دور اتاق میچرخد و مادر تصور میکند کودک قصد اجابت مزاج دارد اما این حالت نشاندهنده تلاش برای عدم اجابت مزاج است. در سنین بالاتر از یک سال، کودک روی پنجه راه میرود، پاها را به صورت قیچی درمیآورد و به خود فشار وارد میکند و مانع از دفع مدفوع میشود. این علایم از مهمترین علل یبوست با علت عملکردی - بدون وجود یک مساله مهم ساختاری- است. البته در مواردی هم - به خصوص در سنین پایینتر- یبوست باعث ایجاد خراشی در مقعد میشود و کودک به علت درد و سوزش هنگام دفع، رفتار خودنگه داشتن را در پیش میگیرد که شایعترین علت یبوست گروه سنی پایین است.
- در سنین بالاتر به خصوص در سنین مدرسه، نیز ممکن است بچهها به دلیل اینکه از سرویس مدرسه راضی نیستند یا خوششان نمیآید، خودشان را نگه دارند که باعث ایجاد یبوست در آنها میشود. بهتر است بدانید در اطفال در ۸۰ تا ۸۵ درصد موارد، مشکل یبوست به دلیل خودنگه داشتن است.
▪ چه علامتهایی را باید جدی گرفت؟
- بزرگ شدن و اتساع شکم، دفع شدن گاز، وجود خون در مدفوع، تغییر قطر مدفوع، اختلال در وزنگیری و تاخیر رشد و... علامتهایی هستند که در صورت وجود آنها باید کودک را حتما، نزد پزشک برد تا علت یبوست بررسی شود. در واقع یبوست اگر در بسیاری موارد علت عضوی ندارد، اما میتواند نشانه یک بیماری باشد. یـکـی از نکات مهم برای رد برخی از بیماریهای مهم گوارشی و عصبی در کودکان دانستن زمان دفع اولین مدفوع دوران نوزادی است و یکی از سوالات مهمی که پزشک از والدین میپرسد، زمان اولین دفع در دوران نوزادی است.
▪ مصرف غذاها چطور؟ نوع تغذیه کودک در ابتلا به یبوست موثر است؟
- بله. در گروههای سنی بالاتر از دو سال علاوه بر خودنگه داشتن یا به عبارت دیگر، تلاش مهاری برای پیشگیری از دفع، نوع رژیم و تغذیه تاثیر دارد. معمولا در سنین پایین، مصرف بیش از اندازه شیر گاو و برخی مواد غذایی مانند موز، نخوردن میوه، سبزی و عدم دریافت مایعات و فیبر به مقدار کافی از عوامل موثر در بروز یبوست است. همچنین تحرک کم و نشستن زیاد پای تلویزیون و رایانه نیز مزید بر علت میشود.
▪ آیا مسائل ارثی و ژنتیک یا وجود برخی از بیماریها در ابتلا به یبوست نقش دارد؟
- مسائل ارثی و ژنتیکی نیز تاثیرگذار است. عوامل بیماریزا مانند کمکاری تیروئید یا اختلال در عملکرد عصب روده در کودکان نیز باعث این مشکل میشود. در کودکانی که اختلال عملکرد عصب روده دارند، عصب روده در یک قسمت یا در قسمت زیادی از طول روده وجود ندارد یا اگر هم باشد عملکرد آن خوب نیست. این مساله باعث میشود موج حرکات دودی روده که باعث حرکت مواد غذایی در روده بهخصوص روده بزرگ میشود کاهش یابد و به تدریج کودک به یبوست مبتلا شود.
▪ اختلال رشد یا عدم وزنگیری کودک جای نگرانی دارد؟
- یکی دیگر از علایم نشاندهنده احتمالی اختلال ساختمانی در یبوست، اختلال در رشد و عدم وزنگیری کودک و بیقراری اوست. از طرفی دیگر، ممکن است هنگام معاینه پزشک یکسری علایم را مشاهده کند. بنابراین به لحاظ اهمیت یبوست و نگرانی والدین توصیه میکنیم حتما غذاهای حاوی فیبر، انواع سالادها و میوهها (آلو، انجیر) و روغن زیتون را در برنامه غذایی کودکشان بگنجانند تا باعث بهتر شدن عملکرد مزاج او شوند.
▪ نحوه درمان به چه صورت است؟
- نحوه درمان یبوست با توجه به علت آن در گروههای مختلفی سنی متفاوت است.
۱) در شیرخواران و کودکان زیر یک سال، تغذیه مکرر و استفاده از شیر مادر به مقدار فراوان میتواند این مشکل را حل کند. در مواردی هم که کودک علاوه بر شیر مادر از غذای کمکی استفاده میکند، مصرف سوپ و ملینهای غذایی مانند آلو، گوجهفرنگی و... باعث بهترکارکردن شکم و عملکرد دفعی میشود.
۲) در سنین بالاتر نیز افزایش دریافت فیبر، میوه و سبزیها همراه با تحرک بیشتر بسیار موثر است.
۳) مساله مهم بعدی آموزش توالت?رفتن به کودکان است. در مواردی هم که رژیم غذایی همراه با دارو باعث راحتی اجابت مزاج میشود، به والدین توصیه میکنیم با توجه به شرایط کودک بعد از صرف صبحانه یا ناهار او را به دستشویی ببرند تا اجابت مزاج کند. چنانچه کودک موفق به این کار نشد میتواند بلند شود. در مواردی که علت یبوست بیماری یا اختلال حرکتی روده یا مجرای گوارش باشد حتما باید با نظر پزشک متخصص درمان صورت بگیرد.
▪ در درمان یبوست مصرف ملین کار صحیحی است؟
- مصرف داروهای ملین حتما باید تحت نظر پزشک باشد بنابراین بهتر است مادر، با توجه به سن کودک و شرایطی که دارد سرخود از داروی ملین استفاده نکند. چنانچه کودک غذای کمکی میخورد، میتواند از مواد غذایی ملین مانند آلو، انجیر و... در تهیه غذای کودک استفاده کند اما مصرف داروی ملین که باعث تحریک حرکات روده میشود حتما باید تحت نظر پزشک متخصص باشد زیرا ممکن است برای هر سنی داروی خاصی تجویز شود. همچنین والدین باید از دادن روغن پارافین به کودکان زیر یک سال پرهیز کنند.
▪ استفاده از ملین تاثیری روی شیر مادران شیرده دارد؟
- گاهی مادران یبوست دارند و این مساله به صورت ژنتیکی در خانواده وجود دارد. اگر مادر رژیم غذاییاش را تغییر دهد یا ملین مصرف کند از طریق شیر روی کودک تاثیرگذار میگذارد و چنانچه کودک مشکل یبوست داشته باشد، تغذیه با شیر تا اندازهای مشکل او را حل میکند اما اگر این روش پاسخ نداد حتما باید بررسی و آموزشهای دیگری به مادر و شیرخوار داده شود.
▪ کی باید به پزشک مراجعه کرد؟
- در صورتی که با رعایت تمامی موارد گفته شده یبوست برطرف نشود و اختلال در رشد، اتساع شکم به طور مداوم و عدم وزنگیری مشاهده شود یا دفع مدفوع همراه با خونریزی از ناحیه مقعد باشد، حتما باید به پزشک مراجعه کنید.
