درباره «درخت زندگی» ساخته ترنس مالیک

با نیم نگاهی به تابوت شیشه‌یی زیبای خفته، حلقه‌های سیاره زحل و یک باربیکیوی کنار جاده‌یی در تگزاس، درخت زندگی ترنس مالیک فرم‌های متعددی را در خود جای داده است و بازخوردهای بسیار متعددی را هم به همراه آورده است. ممکن است متحیر یا گیجتان کند، به سادگی با شما ارتباط برقرار کند یا کاملا جلوی ارتباط برقرار کردن را بگیرد، در هر صورت نباید منتظر آمدن دی‌وی‌دی این فیلم ماند. هرچیزی که هست، درخت زندگی فراتر از یک شاهکار و یک فوران فیلم است، چیزی که می‌توان با آن زندگی کرد، به آن فکر کرد و پس از آن درباره‌اش حرف زد. فیلم با خانواده اُ برایان (برادپیت و جسیکا چستین) آغاز می‌شود که اخباری را مبنی بر مرگ پسر نوجوانشان دریافت می‌کنند و اندوه آنها توسط نماها و سکانس‌های سردرگم و دیالوگ‌های پراکنده منعکس می‌شود. باید این فواره خروشان– درخت زندگی- را به عنوان غیرارتدوکس‌ترین درام هالیوود قبول کنیم. سپس فیلم به نمایی از تلسکوپ هابل تغییر می‌کند که در حال نشان دادن تصویری از تولد عالم است. از یک سحاب در ابتدا، تا نخستین نشانه‌های زندگی روی زمین و حکمرانی و اضمحلال دایناسورها، این سکانس ساکت و خودمحور از همکاری با داگلاس ترومبول، افسانه افکت‌های پیش از CGI به دست آمده که از دوران بازنشستگی برگشته است. تصویر یک پلیزیوسور غول‌پیکر که گردنش را برای دیدن زخمی روی شیار کنار بدنش حرکت می‌دهد، نماد جراحت و از بین رفتن یک نظم است. این یک فیلم تجربی با بودجه‌یی زیاد است که جورج لوکاس هیچگاه امکان ساختنش را نداشت. به آینده حرکت می‌کنیم، به سال‌های ۱۹۵۰ حومه‌های طبقه متوسط واکو و خانواده اُ برایان در زمانی قبل‌تر و خوشحال‌تر. جک (هانتر مک کراکن) بزرگ‌ترین در بین سه برادر نابالغ به عنوان محور فیلم ظاهر می‌شود، دوران تحصیل و فرهنگ‌پذیری‌اش تا شروع بلوغش با کمک تدوین به خوبی مستند‌سازی می‌شود. (معمولا بودن پنج تدوینگر در تیتراژ دلیلی بر دیوانگی است، فیلم‌های مالیک اصولا با چیزهای معمولی سر و کار ندارند.) صحنه‌ها انگار که روی سطحی از آگاهی جمعی خانواده در جریان است و اتفاق می‌افتد. ما به صورت متناوب به آینده جک پسر نقل مکان می‌کنیم که بزرگ شده و تبدیل به شان پن پیچیده شده است. رویاپردازی با یک مستطیل شیشه‌یی در محله‌های پایین شهر هیوستون، امریکای معاصری که در درون خود توماس جفرسون را به وجود می‌آورد. در بخش‌های وسیعی، می‌توان چنین برداشت کرد که فیلم در ذهن جک نوجوان اتفاق می‌افتد که به خاطرات اتفاقات تولدش برمی‌گردد: تلفیقی غیر قابل تفکیک از مادر، پدر، خدا و حیاط پشتی. با وجود وفاداری به داروین، فیلم مالیک با یک جمله از کتاب مشاغل شروع می‌شود، و مادر را نشان می‌دهد که به آسمان اشاره می‌کند و بهشت را تخیل می‌کند تا درسش را بدهد: «خدا آنجا زندگی می‌کند». مانند هر چیز بلندپروازانه‌یی، درخت زندگی را می‌توان پرمدعا و متظاهر نام داد، ولی شخصیت‌های آن درباره ابدیت آدرسی اشتباهی می‌دهند. با رئالیسم کیهانی‌اش، مالیک به روشنی تصویر صمیمی و خودمانی جوان‌ها از خدا را به یاد می‌آورد، پیش‌درآمد کتاب پیدایش درخت زندگی، برای مخاطب یادآور نخستین مفهوم آمیخته با ترس یک کودک است، از وسعتی که ورای جهان ناشناخته و ممنوعه‌اش وجود دارد. پس بنابراین باید چشمانی تیز داشته باشید تا حومه‌نشینی را به عنوان یک معجزه ببینید. در درخت زندگی، لمس از نزدیک استیدی کم امانوئل لوبسکی، آداب فراموش‌شده کودکی را به شما نزدیک‌تر می‌کند. بازی‌های پرهیاهو، خیانت به اعتماد، هیجان مخفی و نامشروع بودن در یک خانه غریبه، کنجکاوی بی‌پرده یک بچه نسبت به نمونه انسان‌های خارج از محدوده که شامل مست‌های شهر، فلج‌ها و پسرهای سیاهپوست در آن باربیکیو است. در این بازبینی بهشت گمشده کودکی، مالیک ظرافت سرشار «تجربه‌یی در نقد» سی.اس.لوئیز را نشان می‌دهد. لوئیز می‌نویسد: اگر قرار است واژه‌های بچگانه و کودکانه را به عنوان شرایط غیرقابل قبولی بیان کنیم، باید مطمئن شویم که فقط درباره آن شخصیت‌های بچه‌یی گفته می‌شود که با بزرگ شدن، خوشحال‌تر و بهتر می‌شوند. آیا کسانی هستند که آن کنجکاوی خستگی‌ناپذیر، آن قدرت نیرومند تخیل، آن امکان معلق بودن در بی‌اعتقادی، آن اشتهای پایان‌ناپذیر، آن آمادگی برای تحیر، برای افسوس و برای تحسین را حتی اگر بتوانند در خود نگاه نمی‌دارند؟ به همین دلیل است که کارگردان ۶۷‌ساله می‌تواند خیلی از این مسائل را روی تصویر به ما نشان دهد و فراتر از آن، او یکی از معدود فیلمسازان امریکایی است که در مقیاس چند وجهی‌ای فیلم‌هایی می‌سازد که بیشتر شبیه احساس یک کشور ناشناخته است.