خ‌ مثل‌ خلاقیت

انگار همین دیروز بود که من و شما تازه یاد گرفته بودیم چطور راه برویم و حرف بزنیم! منظورم دوران خوش کودکی است که چه‌زود گذشت و دلتنگی‌اش را برای ما گذاشت. کودکی خودتان را که شاید فراموش کرده باشید اما اگر در هر کودکی دقت کنید، یکی از خصوصیات باارزش این است که کارهای عجیب و غریب و دور از ذهنی از او سر می‌زند. مثلا در نقاشی‌هایش شاید سر شما را روی تنه یک دایناسور بکشد! یا بینی‌تان را که کلی پول خرج کرده‌اید تا یک کم به سمت بالا زاویه پیدا کند را شبیه کدو!! از این‌که ممکن است چه بلاهایی سر اسباب‌بازی‌هایش بیاورد و آن‌ها را به چه موجودات مخوفی تبدیل کند هم که می‌گذریم. تمام این‌ها ویژگی‌های کودک است و از توانایی او سرچشمه می‌گیرد که دانشمندان آن را «قدرت خلاقیت» نامیده‌اند. البته این ویژگی برتر، مثل خیلی دیگر از عادات خوش کودکی، خیلی زود کم‌رنگ می‌شود، به طوری که در یک بررسی به‌عمل آمده، ۹۵ درصد کودکان ۴ ساله از نیروی خلاقیت قابل توجهی برخوردار بودند اما دربررسی مجدد همین کودکان در ۷ سالگی روشن شد که فقط ۴ درصد آن‌ها خلاقیت چشم‌گیر خود در سن ۴ سالگی را حفظ کرده‌اند و بقیه نه تنها پیشرفتی در افزایش قوه خلاقیت خود نداشته‌اند، بلکه توان حفظ همان سطح را نیز از دست داده بودند!! حالا خودتان حساب کنید در سن ۲۰ سالگی چه چیزی از این خلاقیت باقی می‌ماند. ● پیتزای خلاقیت اما به راستی خلاقیت چیست؟ جواب دادن به این سوال شاید زیاد سخت نباشد اما کار آسانی هم نخواهد بود. برای همین است که نظرات گوناگونی پیرامون تعریف خلاقیت وجود دارد؛ نگاه کردن متفاوت به مسأله و رسیدن به یک راه حل جدید، همان چیزی است که عموما از آن به خلاقیت تعبیر می‌شود. خلاقیت در حقیقت، فرآیندی است که در ذهن فرد خلاق اتفاق می‌افتد و حاصل آن شکل گرفتن یک ایده جدید یا یک راه حل ابتکاری برای حل یک مسئله قدیمی است. مثلا نیاز به تولید غذا، سنتی‌ترین نیاز انسان است و این قدرت خلاقیت انسان بوده که مثلا با ترکیب کردن گوشت و پنیر و ادویه و خمیر توانسته پیتزایی را تولید کند که به طرز خلاقانه‌ای به این نیاز پاسخ دهد. با وجود گوناگونی در تعریف خلاقیت، در تمام تعاریف آن بر ایجاد «یک فکر و یک چیز جدید» تاکید شده است و آن‌چه در ایجاد فکر خلاق موثر است، بی‌شک «تفکر» است. تفکر برای همه ما واژه آشنایی است اما بهتر است یک بار دیگر و به طور دقیق‌تر سراغ این واژه برویم؛ دانشمندان تفکر را به دو دسته تقسیم کرده‌اند: تفکر واگرا و تفکر همگرا؛ در تفکر واگرا، پدیده‌ها و امور و افکار آن چنان که هستند به راحتی پذیرفته نمی‌شوند، بلکه نگاه متفاوت‌تری نسبت به آن‌ها وجود دارد و هدف دور شدن از قالب‌های فکری کهنه است. به زبان خیلی ساده‌تر، وقتی به دوست‌تان می‌گویید: «آهان، از اووون نظر!!!»،یعنی تفکر واگرا! به قول سهراب سپهری: چشم ها را باید شست، جور دیگر باید دید.. اما در تفکر همگرا، فکرهای جدید و نو کمتر در آن راه پیدا می‌کند و امور و پدیده‌ها، آن‌طور که هستند، دیده و پذیرفته می‌شوند. شعری هم به ذهنم نرسید که بتوانم برای این نوع تفکر برایتان بگویم!! ● خصوصیات انسان‌های خلاق حالا که با خلاقیت و انواع تفکر آشنا شدید، بهتر است برویم سراغ خصوصیات افراد خلاق و ببینیم که این‌ها، چه موجوداتی هستند. اگر برای حل مسائل و مشکلات راه‌های مختلف را بررسی و تا رسیدن به نتیجه دلخواه تلاش می‌کنید، اگر خود را محدود به نظرات دیگران نمی‌کنید و حصار هر آن چه بود و هست را می‌شکنید (البته نه این‌که بقیه را عددی حساب نکنید!)، اگر مثبت‌نگر و پرانرژی هستید و یا از فنون ویژه تفکر خلاق مانند «بارش فکری» به خوبی استفاده می‌کنید (این یکی را ما بچه‌های جیم کاملا می‌شناسیم؛ نمردیم و خلاق هم شدیم!!)، می‌توانید امیدوار باشید که کورسوی امیدی برای این‌که بتوانید از خود خلاقیت نشان دهید، در وجودتان قرار دارد! البته صفات دیگری مثل شوخ‌طبعی و بذله‌گو بودن، تمایل به تعریف و تمجید داشتن از خود و روابط عمومی قوی هم در وجود انسان‌های خلاق قرار دارد که چون ممکن بود جوگیر شوید، زیاد به آن‌ها نپرداختیم. ● تمرین‌هایی برای خلاقیت خلاقیت هم مانند بسیاری دیگر از خصوصیات انسانی، تا حدود زیادی اکتسابی است. من در این‌جا چند راهکار بسیار ساده اما کاربردی را برایتان می‌گویم تا قدرت خلاقیت را در خود تقویت کنید: ▪ حس کنجکاوی را در خودتان تقویت کنید در مورد پدیده‌ها و اجسام بی‌تفاوت نباشید؛ سعی کنید در مورد آن‌ها اطلاعات بیشتری به دست آورید و از دیگران در مورد نحوه کار یا ساخت آن سؤال کنید. ▪ برای کودکان، از خودتان و خاطره‌هایتان قصه بگویید یکی از روش‌های پرورش خلاقیت در خود، قصه‌گویی برای کودکان است. سعی کنید بدون هیچ پیش‌زمینه‌ای درباره داستان، به قصه‌گویی برای فرزندتان مشغول شوید. این کار باعث می‌شود شما مدام برای ادامه قصه فکر کنید و در نتیجه باعث فعال شدن مغزتان می‌شود. البته سعی کنید تا حد امکان خالی ‌نبندید، چون اگرچه قدرت خلاقیت شما را تقویت می‌کند اما در عوض برای کودکان بدآموزی دارد! ▪ بازی‌های فکری انجام دهید بهتر است روزانه کمی‌ هم به انجام بازی‌های فکری مشغول شوید؛ البته مسلما منظورم پس ۲۰۱۱ نیست؛ معما و جدول حل کنید، پازل‌های مختلف را تکمیل کرده و بکوشید با این کارها به تقویت تمرکز فکر و فعالیت‌های ذهنی بپردازید. ▪ بنویسید بله درست خواندید؛ هرچه بیشتر دست به قلم شوید، ذهن خلاق‌تری خواهید داشت. مثلا می‌توانید برای خودتان یک دفتر خاطرات تهیه کنید و مهم‌ترین اتفاقات روزانه‌تان را در آن ثبت کنید. نوشتن خاطره به نظم‌دهی ذهن و نیز افزایش خلاقیت کمک زیادی می‌کند. حتی می‌توانید با الگو گرفتن از فیلم‌هایی که می‌بینید یا اتفاقات روزمره‌تان، داستان کوتاه بنویسید. همه این تمرین‌ها باعث می‌شود در مواجهه با مسائل مختلف، خلاق‌تر عمل کنید.