خرده‌ریزهای دهه ۱۳۶۰

این روزها کار بینندگان تلویزیون به جایی رسیده که وقتی سریال متفاوتی از تلویزیون پخش می‌شود همه سر ذوق می‌آیند و خدا را شکر می‌کنند که سرانجام تلویزیون راضی شد وارد فضاهایی جز فضاهای تکراری همیشگی شود. این ذوق‌زدگی آنقدر زیاد است که گاهی حتی کیفیت سریال در نظر گرفته نمی‌شود. انگار برای بیشتر مخاطبان تلویزیون همین «تفاوت» مهم‌تر است و هر سریالی که در کنداکتور یخ‌زده تلویزیون اندکی تنوع ایجاد کند قابل ستایش است. وضعیت سفید یکی از همین متفاوت‌های امسال تلویزیون است که البته تنها امتیازش همین تفاوت نیست؛ ساخته جدید حمید نعمت‌الله نقاط مثبت زیادی دارد. این نخستین سریال امسال نیست که به دهه ۱۳۶۰ و حال‌وهوای جامعه در دوران جنگ و بازسازی می‌پردازد؛ اما مسلما فضایی متفاوت از سریال «ستایش» و «نابرده رنج» دارد و گوشه‌هایی از جامعه آن دوره را نشان می‌دهد که یا از یادمان رفته بود یا در پستوهای ذهن‌مان پنهان شده بود و نیاز به تلنگری برای یادآوری داشت و چه تلنگری بهتر از تصویر؟ عنوان‌بندی وضعیت سفید با انبوهی از عناصر و اشیای خاطره‌انگیزی که جلوی چشم بیننده ردیف می‌کند، حکم زنگی را دارد که هشدار می‌دهد: بازی نوستالژی و نوستالژی ‌بازی تا چند ثانیه دیگر آغاز می‌شود؛ آماده باشید! این الگوی جمع‌آوری خرده‌ریزها و کنار هم چیدن‌شان در یک بستر دراماتیک، الگویی است که خود سریال هم متکی بر آن است و اصلا شیوه کار نعمت‌الله و همراه همیشگی‌اش هادی مقدم‌دوست به همین شکل است. آنها برای آنکه فیلم یا سریالی بسازند، کیسه‌یی خیالی آماده می‌کنند و بعد همه چیزهایی که مربوط به آن قصه یا آن دوران می‌شود را در آن می‌ریزند تا در نهایت دستمایه لازم برای نوشتن فیلمنامه و غنی کردن آن با این خرده‌ریزها فراهم شود. این خرده‌ریزها ممکن است یک شوخی، لطیفه، شایعه، یک لحظه جالب یا یک برخورد خاص باشد؛ هر چیزی که بتواند مایه صحنه‌پردازی و کشمکش آدم‌ها را فراهم کند. نعمت‌الله و مقدم‌دوست این شیوه رسیدن به فیلمنامه کامل را در فیلم سینمایی «بی‌پولی» و تله‌فیلم بامزه «فریدون مهربان است» به کار برده‌اند و جواب گرفته‌اند. حالا همین الگو با قدری دستکاری در وضعیت سفید هم به کار گرفته شده است. نگاه کارگردان به دهه نوستالژیک ۶۰ نگاه درستی است. می‌داند که بسیاری از پدیده‌ها و عناصری که در این دهه عادی بوده‌اند حالا خاطره‌انگیز و غیرعادی شده‌اند. مثلا دهه ۵۰ را با موسیقی پرطمطراق و رمانتیک فیلم‌ها و آلبوم‌های جوان‌پسندش به یاد می‌آوریم، ولی دهه ۶۰ را به‌سادگی با دیدن عکسی از پاک‌کن مدرسه‌مان. نعمت‌الله متوجه این خاصیت دهه ۶۰ بوده و این را در شکل شوخی‌پردازی و ساختن موقعیت‌ها لحاظ کرده است. فقط لباس‌ها و سر و وضع آدم‌ها یا معماری محله و مدل ماشین‌ها نیست که حال‌وهوای بیست سال پیش را تداعی می‌کند، بلکه جنس دیالوگ‌ها و لحن شوخی‌ها هم قدیمی است. وضعیت سفید بر خلاف بسیاری از سریال‌های سطحی تلویزیون که درگیر قصه و ماجرای اصلی هستند (و البته اغلب در ارایه آن هم ناکام می‌مانند) بیش از هر چیز متکی بر جزییات است و اساسا ساختار سریال از ترکیب تکه‌های کوچک شکل گرفته است. چنان که قصه و ساختار دراماتیک سریال هم یکپارچه نیست و از چند قصه کوچک تشکیل شده که هر کدام برای مدتی بیننده را سرگرم می‌کنند و سپس کم‌رنگ می‌شوند. این هم از هوشمندی کارگردان است که تشخیص داده یک سریال بلند تلویزیونی نمی‌تواند تنها به یک داستان متکی باشد، چون در طول ده‌ها قسمت کشش لازم را برای نگه داشتن مخاطب نخواهد داشت و ناگزیر باید به آن آب بست و مطولش کرد. به نظرم وضعیت سفید از جهاتی می‌تواند شایسته تحسین باشد و برای روش شوخ‌وشنگ اما حرفه‌یی کارگردانش هم باید کلاه از سر برداشت، همانطور که باید به خاطر برخی بازیگرانش سر ذوق آمد (از جمله بانو رابعه مدنی که یکی از مادربزرگ‌های شیرین و طبیعی تلویزیون ما است و خاطره گرامی پروین‌دخت یزدانیان را زنده می‌کند)، اما برای آنکه در رده بهترین‌ها قرار بگیرد چیزی کم دارد؛ چیزی که عنصر گم‌شده سریال است و اجازه نمی‌دهد که وضعیت سفید را از حد معینی بیشتر دوست داشته باشیم یا تحت تاثیرش قرار بگیریم. هنوز سریال به میانه نرسیده و در روزهای آینده با پخش قسمت‌های بعدی، داوری آسان‌تر خواهد شد و می‌توان جمع‌بندی صحیح‌تری داشت، اما آنچه آشکار است این است که سریال حمید نعمت‌الله با همه خوبی‌ها و امتیازهای دوست‌داشتنی‌اش هنوز نتوانسته قلابش را به ذهن مخاطب گیر دهد و فعلا میان بالا و پست تاب می‌خورد.