حاکمیت ارزش افزوده نفت

ظرفیت پالایشی یکی از شاخصه‌های توسعه صنعت نفت در کشورهای مختلف است. ایران دوازدهمین ظرفیت پالایشی دنیا را در سال ۲۰۱۱ بعد از کشورهایی مانند ایالات متحد، روسیه، کانادا، آلمان، چین و هند به خود اختصاص داده، در حالی که یکی از بالاترین نرخ‌های رشد مصرف فرآورده‌های نفتی در دنیا طی دهه‌های اخیر متعلق به کشور ما بوده است. روند نرخ رشد مصرف فرآورده‌های نفتی در ایران و مقایسه آن با نرخ رشد جهانی طی دوره ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۹ در نمودار همراه نشان داده شده است. همان طور که مشهود است این شاخص در اکثر سال‌های مورد بررسی از متوسط مصرف جهانی بالاتر بوده و این در حالی‌ است که به خصوص در سال‌های اخیر، میزان تولیدات صنعتی در کشورهای دنیا بر خلاف کشور ما روند صعودی را تجربه کرده است که این موضوع نیاز بالای کشورهای مذکور را به این محصولات افزایش می‌دهد. از زاویه دیگر، ظرفیت‌های تولید فرآورده‌های نفتی در ایران طی سال‌های اخیر رشدی متناسب با رشد مصرف نداشته‌اند. این موضوع را از یک جنبه می‌توان به این مسأله نسبت داد که سیاست گذاران صنعت نفت در دولت‌های گذشته معتقد بودند سرمایه ‌گذاری در زیرساخت‌های پالایشی با توجه به قیمت ناچیز فرآورده‌های نفتی در کشور فاقد توجیه اقتصادی است، اما این حرف را دولت‌های نهم و دهم قبول نداشتند، به طوری که دولت دکتر احمدی‌نژاد، دولت‌های قبل را به دلیل عدم سرمایه ‌گذاری در ایجاد ظرفیت‌های جدید پالایشی و افزایش واردات فرآورده برای جبران نیاز فزاینده داخلی، متهم به کوتاهی و سوء مدیریت کرده و طرح‌های جدیدی را با محوریت افزایش میزان تولید فرآورده‌های نفتی مورد ارزیابی و راه اندازی قرار داده است. اجرای طرح‌های پالایشگاهی در ایران طی سال‌های اخیر وارد فاز جدیدی شده است. در این مدت، برنامه ‌ریزان صنعت نفت از طرح‌های مختلف و متعدد برای توسعه ظرفیت پالایشی در صنعت نفت صحبت می‌کنند. بر اساس برنامه‌های ارایه شده در بیشتر پالایشگاه‌های در حال بهره ‌برداری در کشور، طرح‌های توسعه ظرفیت تولید فرآورد‌ه‌های نفتی به اجرا درخواهند آمد. این طرح‌ها شامل افزایش ظرفیت تولید بنزین و گازوییل و افزایش کیفیت فرآورده‌های نفتی تولیدی‌اند؛ ضمن این که ساخت ۷ طرح جدید پالایشگاهی شامل آناهیتا، هرمز، ستاره خلیج فارس، شهریار، خوزستان، پارس و کاسپین در اقصی نقاط کشور برنامه ‌ریزی شده که اجرای این طرح‌ها، ظرفیت تولید فرآورده‌های نفتی کشور را در ابعاد قابل ملاحظه‌ای افزایش خواهد داد. برخی از پالایشگاه‌های برنامه ‌ریزی شده در شهرهایی احداث خواهند شد که هم‌اکنون دارای پالایشگاه می‌باشند. پالایشگاه‌های پارس در شیراز، آناهیتا در کرمانشاه و شهریار در تبریز از جمله پالایشگاه‌های مزبورند. در این زمینه باید اشاره کرد که بر اساس برنامه ‌ریزی‌های انجام شده، با اجرای ۱۰ طرح توسعه ظرفیت در پالایشگاه‌های موجود و ساخت ۷ پالایشگاه جدید، مجموع ظرفیت پالایشی کشور که هم‌اکنون معادل ۷/۱ میلیون بشکه در روز است، به میزان ۶/۱ میلیون بشکه در روز افزایش می‌یابد. گفتنی است از این رقم، حدود ۵۰۰ هزار بشکه مربوط به میعانات گازی و مابقی مربوط به نفت خام است. هر چند دولت دکتر احمدی‌نژاد برنامه‌های جاه‌ طلبانه‌ای را در زمینه توسعه ظرفیت‌های پالایشی ارایه و اعلام کرده، اما روند اجرای این طرح‌ها در عمل چندان با موفقیت همراه نبوده است، چرا که موانعی که در دولت‌های قبل، سرمایه ‌گذاری را در این بخش با مشکل مواجه ساخته بودند در عمل هنوز به طور کامل رفع نشده‌اند. موانع موجود در این بخش از جمله تحریم‌های وضع شده از سوی دولت‌های غربی که مبادلات مالی و فنی بین شرکت‌های بزرگ نفتی را با صنعت نفت ایران با دشواری مواجه ساخته‌اند می‌باشند. این محدودیت‌ها، در شرایطی که صنعت نفت صنعتی به شدت سرمایه‌بر و تکنولوژی‌بر است، می‌توانند توسعه زیرساخت‌های تولید و فرآورش نفت و گاز را محدود کنند. بر اساس برآوردهای انجام شده، ساخت ۷ پالایشگاه جدید به سرمایه گذاری معادل ۱۵ میلیارد دلار نیازمند است. از سوی دیگر، موانع داخلی موجود در این بخش هم به نوبه خود سهم قابل ملاحظه‌ای در این زمینه دارند. مهمترین مانع داخلی موجود بر سر راه اجرایی شدن این طرح‌ها، فرآیند دولتی قیمت ‌گذاری فرآورده‌های نفتی در کشور است که توجیه اقتصادی سرمایه‌ گذاری را در این بخش با ابهامات مختلفی مواجه می‌کند. ● افق هدفمندی یارانه‌ها اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها تا حد زیادی منجر به روشن شدن افق مطالعات اقتصادی طرح‌های سرمایه‌گذاری در حوزه پالایش نفت شده است. سرمایه ‌گذاری در ظرفیت‌های پالایشی و تولید فرآورده‌های نفتی مستلزم اختصاص میلیاردها دلار منابع مالی است که بدون رژیم شفاف قیمتی، عملاً امکان بررسی فرآیند سود آوری این طرح‌ها از جانب سرمایه‌ گذاران و حامیان مالی آنها فراهم نخواهد بود. با اجرای طرح هدفمندی، بخش مهمی از تفاوت قیمت داخلی فرآورده‌های نفتی با قیمت‌های منطقه‌ای آن از میان رفته است. اما هنوز قیمت‌های داخلی با قیمت‌های منطقه‌ای فرآورده‌های نفتی تفاوت دارند. شکاف قیمتی بین قیمت داخلی و بین‌المللی در مورد نفت گاز (گازوییل) بیش از بنزین است. با این حال با اجرای طرح هدفمندی، روند سریع نرخ رشد مصرف داخلی نیز تا حد زیادی مهار شده است و پیش‌بینی می‌شود روند تعدیل مصرف داخلی فرآورده‌های نفتی با کاهش شکاف بین قیمت داخلی و بین‌المللی فرآورده‌ها تداوم یابد. طی ماه‌های اخیر و با اجرای هدفمندی یارانه‌ها، هر چند موانع زیادی از سر راه اجرای طرح‌های جدید پالایشگاهی در ایران برداشته شده، اما نحوه تأمین منابع مالی مورد نیاز و فناوری‌های روزآمد برای افزایش سودآوری این طرح‌ها، سؤالاتی‌اند که پاسخ به آنها می‌تواند روند اجرایی شدن این طرح‌ها را تسریع کند.