تمرین اخلاق در داستان های عامه پسند

از یک جهت می توان فیلم «شرط اول» را حائز ارزشی فرامتنی دانست که بیشتر درجهت گیری و نیت فیلمساز، تجلی پیدا کرده است تا ساخت و ساختار فیلم و میزانسن و روایت آن. مسعود اطیابی چه در «شرط اول» و چه در «خروس جنگی» که اثری به مراتب قوی تر و بهتر از کار اخیرش محسوب می شود تلاش کرده است تا با رویکردی طنزآلود و هجوگرا به روایتی دیگر از «پیام های اخلاقی» برسد و مخاطب را درجریان یادآوری ها و تنبه های ارزشی قرار دهد. گرچه فیلم «شرط اول» چه ازجهت ساختار و چه از جهت مضامین و ایجاد تلاقی درست و متناسب میان آن دو، کاری پرعجله و رها و بی چفت و بست از آب درآمده و اساساً اثر قابل دفاعی به جهت ارزش های بصری و سینمایی و روایی نیست، اما از جهت هدف گیری و نوع نگاه قابل تأمل است. ای کاش همین جهت گیری خوب و مبتکرانه در متن و بطن یک مجاهدت سینماورزانه متجلی می شد و نتیجه کار، فیلمی قابل دفاع از آب درمی آمد. اما متأسفانه چنین اتفاقی در «شرط اول» ابدا رخ نداده است. آدم های شرط اول باسمه ای و سطحی هستند گره افکنی ها و گره گشایی هایش سست و سطحی اند نه «تیپ» هایش تیپند و نه «شخصیت»هایش، شخصیت. درهم تنیدن مضامین اخلاقی موردنظر کارگردانش هم در داستان هایی کلیشه ای و با عجله و نخ نما هم اصلا از قدرت تأثیرگذاری قابل توجهی برخوردار نیست. به همین دلیل است که فیلم اساسا از ریتم درستی درهیچ قالبی- نه طنز و نه هجو- برخوردار نیست و نمی تواند مخاطب را با خود درگیر کند. گذشته از این، «شرط اول» در بسیاری از موارد، تکرار مکرر ایده ها و سوژه هایی است که قبلا بارها تکرارشده و حالا دیگر تبدیل به نسخه ای نخ نما از زمینی کردن امور ماورایی شده است. اتفاقا جهت گیری و راهی که «شرط اول» با آن هدفمندی، دست به کارش شده بسیار سخت و پیچیده و حیرت آور است. برخلاف چیزی که احتمالا در تصور عده ای جاخوش کرده که بیان طنزآمیز و هجوگرای بسیاری از مفاهیم مهم و اصول، کار شاقی نیست و هرکس می تواتد با اندک استعداد و حدسیاتی، در آن به تجربه و زورآزمایی دست بزند، اتفاقا این، مسیر از جمله راه های سنگلاخ و بسیار مرارت بار هنری است که نیاز به ممارست بسیار دارد. خیلی بیشتر از خیلی از قالب ها و شیوه ها و روایت های سینمایی دیگر در ژانر های مختلف اش. شاید بتوان به عنوان مصداق تام و تمامی از «تعرف الاشیاء با ضدادها» «شرط اول» را با یکی از نمونه های برجسته سینمای جهان که تشابهاتی در این حیطه به لحاظ روایت و مضمون و نه البته اجرا و شمایل با آن دارد، مقایسه کرد. فیلم جدی، طنازانه و البته هجوآمیز «پالپ فیکشن» یا همان داستان های عامه پسند» اثر کوئینتین تارانتینو. البته ناگفته پیداست که مقایسه «شرط اول» با «پالپ فیکشن» به طور کلی و جزئی و از جهات ساختاری و مضمونی، قیاسی مع الفارق است اما صرفا از این جهت که چه تفاوتی میان تلقی درست و استاندارد و حرفه ای و جدی و معتبر از «هجو» و «طنز» با تلقی باسمه ای و سطحی و شتابزده در آن وجود دارد، این اشاره مفید و بجاست. حدیث غفلت و فراموشی مبدأ و معاد و گسسته شدن پیوندهای آسمانی انسان و دچارشدن در زنجیر روزمره گی ها و ناچاری ها، دست و پازدن در مرداب رخوت و نخوت و صوت و عسرت و درافتادن درگرداب پلشتی و خون و کثافت و آنگاه در بزمگاه بدبختی و سقوط، «توبه» و «تنبه» به متن «مقدس» و «آیات» آسمانی انسانیت و متوجه شدن به اینکه می شود «تحول» یافت و «عوض» شد؛ جور دیگری نگریست و طور دیگری زندگی کرد و آیا پیام و محتوا و توجه و تنبهی بالاتر و والاتر از این هم در زندگی معاصر انسان امروزی سراغ داریم؟ چنین مضمونی درمنسجم ترین و حرفه ای ترین شکل ممکن در «پالپ فیکشن» تجلی می یابد و مخاطب را در منظومه ای از روایت و داستان و -بویژه- «شخصیت پردازی» عمیق و حرفه ای سینماورزانه، دچار توجه و تنبهی خارق العاده و منحصربه فرد می کند. با مقایسه -البته مع الفارق- «شرط اول» با «پالپ فیکشن» صرفا از آن جهت که گفتیم، می توان به این حقیقت تلخ رسید که وقتی هم سینما و هم مضمون ارزشی اخلاقی فیلم، جدی گرفته شود می تواند منجر به چه اثر بکر و ارزشمندی و در مقیاس ماندگاری به داستان های عامه پسند رسید و اگر هیچ کدام را جدی نگرفت و سینما و اخلاق را با شتابزده ترین شکل ممکن و متصور، مورد سوءاستفاده قرار داد، نتیجه می شود «شرط اول» که تاثیری مضاعف را در ذهن و نگاه مخاطب برجای می گذارد چرا که کمدی قبلی کارگردانش «خروس جنگی» براستی یکی از پاک ترین و ارزشمندترین آثار طنزآمیز خانوادگی طی سال های اخیر بوده است.