تعیین تکلیف با اجنه و شیاطین در سریال های ماه رمضانی

آش سریال‌‌های معناگرا و ماورایی امسال چنان بی‌نمک از کار در‌آمده که یکی از کارشناسان قدیمی سریال‌های این چنینی تلویزیون را هم به واکنش واداشته. حجت‌الاسلام جواد گلی در مصاحبه‌یی سیاست‌گذاران تلویزیون را بر لزوم سیاستگذاری درست‌تر فراخوانده و خواسته که با رویکرد بهتری به این‌ موضوع بپردازند. سریال‌های مناسبتی در ماه رمضان هر سال، بزرگ‌ترین رقابت و فستیوال نانوشته تلویزیون را رقم می‌زدند اما امسال برخلاف انتظار تقریبا هیچ‌کدام از آنها نتوانسته‌اند نظر روزه‌دارانی را که بعد از افطار پای تلویزیون می‌نشینند، به خودشان جلب کنند. بنا به تجربه سال‌های قبل، تا نیمه رمضان هر سال میزان مقبولیت هر سریال و شخصیت‌هایش معلوم شده بود. اما تا این‌جای کار از آن نقطه اوج هرساله خبری نیست و بعید است که هیچ‌کدام بتوانند طعم شیرین این اوج را زیرلب مزه‌مزه کنند. شاید شروع قصه از اینجا باشد که سه تا از چهار سریال ویژه ماه رمضان امسال، موضوعات ماورایی مثل روح و جن و شیطان را دستمایه کارشان قرار داده‌اند. حتی علیرضا افخمی هم با تجربه «او یک فرشته بود» و «اغما» و به عنوان یکی از پایه‌گذاران اصلی این موضوع در تلویزیون، امسال از مخاطبانش جا مانده و نتوانسته با «پنج کیلومتر تا بهشت» نظر آنها را به خود جلب کند. هرچند به واسطه ساعت پخش و همین‌طور داستان ساده‌تر و قابل فهم‌ترش بیشتر از بقیه دیده شده‌ است. در سال‌های قبل هر کدام از سریال‌ها از نظر موضوعی حال و هوای متفاوتی داشتند و هر شبکه‌یی به یک موضوع خاص مثل کمدی، ملودرام، معناگرا یا ماورایی می‌پرداخت. ولی تلویزیون امسال با تخطی از فرمول هر ساله‌اش که با سعی و خطا برای ترکیب موضوعی سریال‌های رمضانی طراحی کرده بود، خودش را قربانی ریسکی کرده که پیش‌بینی تهدیدهایش کار چندان سختی به نظر نمی‌آید. اما این شکست نه چندان کوچک درس عبرت خوبی برای بررسی و بازاندیشی در کارهایی است که تا به ‌حال در این زمینه انجام‌ شده و می‌تواند ابعاد مختلفی هم داشته باشد. واقعیت دنیای امروز و همچنین سینما نشان از تمایل و رویکرد جدی عمومی به این موضوع دارد. چیزی که از حال و هوای حاکم بر مناسبات سیاسی، اجتماعی و حتی ورزشی کشور برمی‌آید، نشان می‌دهد که این موضوع یکی از چالش‌های اصلی جامعه ما هم هست. جن و روح و شیطان به کلیدواژه‌هایی تبدیل شده‌اند که میزان کاربردشان در ادبیات سیاسی روزبه‌روز بیشتر و بیشتر می‌شود. رمال‌ها و فال‌گیرها در صفحه‌ حوادث روزنامه‌ها حضور پررنگ و تاثیرگذاری دارند و از حضور بی‌چون و چرای پُل هشت‌پای پیشگوی جام جهانی گرفته تا انگشت اتهامی که هر روز ورزشکاران وطنی برای داشتن جادوگر و توسل به علوم غریبه برای پیروزی به سمت هم نشانه می‌روند، همه و همه نشان می‌دهد که باید این توجه و رویکرد عمومی را جدی گرفت و در کنار خلق درام‌های مناسب و جذاب، پاسخی درخور و درست هم برای آن تدارک دید. بنابراین تلویزیون قبل از هر چیز باید تکیف خودش را با شیطان و روح و جن و پری و کلا موجودات غیرارگانیک معلوم کند. اینکه اساسا چنین موجوداتی وجود دارند، چرا حضور دارند و حضورشان در زندگی انسان‌ها چگونه است؟ آیا این حضور مثبت است یا منفی؟ سوالات اولیه‌یی از این جنس، نکاتی هستند که بعد از این‌همه سال با وجود برگزاری این همه میزگرد و جلسه نقد و بررسی بی‌جواب مانده‌اند. تلویزیون تا حالا هیچ‌وقت حضور غیرارگانیک‌ها یا حتی تجسد شیطان را در برنامه‌های مختلف مذهبی یا حتی برنامه‌هایی که برای نقد و بررسی همین سریال‌ها با حضور کارشناسان تولید می‌شود، به صورت رسمی تایید نکرده و هم پرسش‌گر و هم پاسخ‌گو تلاش کرده‌اند با توسل به حاشیه‌ها خنثی بپرسند و خنثی جواب بدهند و رک و صریح درباره این ماجرا حرف نزنند. اما بر عکس در سریال‌ها به نحو تمام و کمال از آن استفاده شده است. برای همین به نظر می‌رسد سیاست سازمان در این مورد، چیزی در مایه‌های «با دست پس زدن و با پا پیش کشیدن» و «اسمش را نیار و خودش را بیار» بوده. در «او یک فرشته بود» شیطان به تناسب قصه گاهی در قالب یک زن و گاهی به شکل یک مرد ظاهر می‌شد و در «اغماء» او را به هیبت جوان مومنی می‌دیدیم که همه کارهایش را با پشتوانه تقوایش انجام می‌داد. «آخرین گناه» و «ملکوت» تجربه‌های قابل توجهی از کار درنیامدند و رویکرد فانتزی «پنجمین خورشید» پررنگ‌تر از این بود که مصداق مهمی برای این یادداشت باشد. اما انگار امسال ارواح و اجنه راحت‌تر از قبل ترکتازی می‌کنند. «پنج کیلومتر تا بهشت» درباره دو روح سرگردانی است که رسما همه داستان را به خودشان، وضعیتشان و تاثیری که بر حوزه زندگی زنده‌ها می‌گذارند اختصاص داده‌اند، راوی اصلی «سقوط یک فرشته» خود جناب شیطان است و «سی‌امین روز» هم که من نتوانسته‌ام پیگیری‌اش کنم با همین مایه‌ها دست و پنجه نرم می‌کند. می‌شود به عنوان نمونه همین سوالات اصلی را در تک‌تک این کارها بررسی کرد و کمی راحت‌تر به آنها جواب داد. جامعه از هر نظر برای شنیدن چیزهایی که دور و بر ما را احاطه کرده و هنوز از بیان ساده‌اش عاجزیم آماده است. کافی است نگاهی به دور و برمان بیندازیم؛ بحث خیر و شر در زندگی روزمره همه ما چنان پررنگ شده که گاهی خیال می‌کنیم به همان دوران اساطیری برگشته‌ایم. بنابراین برای این جواب‌ها – اگر جوابی در کار باشد- نیازی به ملاحظه‌کاری نیست. سیر پیش‌رفت این موضوعات در زندگی چنان ریتم تند و پرشتابی گرفته که چاره‌یی جز همراهی با آن نداریم. همه ما در طول روز بارها و بارها در معرض انتخابیم و طرح موضوع از طریق درام‌ها آن هم با شیوه شفاف و درست برای گزینش‌هایمان حسابی به کارمان می‌آید. بنابراین روشن شدن خیلی از مسائل، هم به انتقال پیام محتوایی کار- که مسوولان خیلی به آن علاقه دارند- به مخاطب کمک می‌کند و هم فیلمنامه‌نویس‌ها و کارگردان‌های سریال‌های ماورایی سال بعد و سال‌های بعد را از تردید چطور سر و سامان دادن به آدم‌های قصه درمی‌آورد. آن‌وقت شاید بیننده کم‌حوصله و البته باهوش این‌ روزها با علاقه بیشتری پای کار بنشیند و تنور رقابت گرم‌تر شود.