تعویض مفصل آخرین راه است

بیماری‌های مفصلی به خصوص از نوع فرساینده و تحلیل‌رونده آن از بیماری‌هایی هستند که با سن انسان و نوع زندگی او در ارتباطند. به گفته دکتر غلامعلی عکاشه، متخصص و جراح ارتوپدی و فوق‌تخصص تعویض مفاصل، مفصل حالت لولایی بین دو قسمت از بدن است که باعث حرکت اندام می‌شود... این حرکت در اندام فوقانی بیشتر برای انجام کار و در اندام‌های تحتانی که از لگن به پایین است، برای حرکت، ورزش و... مورد استفاده قرار می‌گیرد. گفتگوی سلامت را با رییس انجمن ارتوپدی ایران بخوانید. ▪ آقای دکتر! بیماری‌های مفصلی‌ای که پیشرفت می‌کنند و زمینه فرسایشی دارند و بین مردم با نام آرتروز شناخته می‌شوند چه تعریفی دارند؟ - بیماری‌های مفاصل دو دسته هستند؛ یک دسته آنهایی که در آنها مفصل بیمار شده است مانند افرادی که روماتیسم دارند و خود مفصل دچار بیماری‌ شده است. یک دسته هم بیماری‌هایی است که در اثر عوامل بیرونی به وجود می‌آیند. این عوامل می‌تواند از کودکی شروع و تا پایان عمر به شکل‌های مختلف ادامه داشته باشد. به عنوان نمونه اگر نوزادی با پای کج به دنیا بیاید این پا کج بماند و هیچ درمانی برای آن انجام نشود، تغییر نیروها و محور نیروها روی مفصل پا، باعث تخریب زودرس آن می‌شود. ▪ پس بر اساس نوع تخریب، درمان‌ها هم ممکن است در هر مقطع سنی متفاوت باشند؟ - سوال بسیار خوبی پرسیدید. ما در سنین مختلف، در مشاغل مختلف و با توجه به زن و مرد بودن بیماران، درمان‌های مختلفی داریم. به عنوان نمونه اگر دو نفر یکی جوان و دیگری میانسال به دلیل تصادف دچار تخریب غضروفی شده باشند ما هرگز نه حق داریم و نه می‌توانیم که به راحتی آنها را مورد جراحی تعویض مفصل قرار دهیم. بلکه باید سعی کنیم از همان مفصلی که دارند حداکثر بهره‌وری را با کمترین آزار و اذیت وارده داشته باشیم و سعی کنیم بیشترین حرکت را به آن برگردانیم. اگر بیماری‌ای به هر دلیلی باعث تخریب غضروفی و استخوانی در داخل مفصل در سنین پایین شود نیز باید سعی کنیم که مفصل به حالت اول برگردد یا حداقل باعث کم‌شدن آزار و اذیت و عدم توانایی فرد شود. به عنوان نمونه گاهی مفصل عفونت می‌کند در این صورت باید سعی کنیم عفونت را خوب و به موقع درمان کنیم. در این صورت حتما مفصل به حالت اول برمی‌گردد. ▪ پس در چه صورتی از مفصل مصنوعی استفاده می‌کنید؟ - زمانی که هیچ راه دیگری وجود نداشته باشد. ضمن اینکه همیشه قبل از اینکه مفصلی تعویض شود، راه‌های مختلف درمانی فراوانی را برای آن در نظر می‌گیریم که ابتدا باید آنها را تجربه کنیم و بعد وقتی دیدیم هیچ راهی برای درمان باقی نمانده از مفصل مصنوعی استفاده می‌کنیم. ▪ منظورتان از راه‌های مختلف درمانی اولیه چه راه‌هایی است؟ - برای حفظ کردن مفصل، ۳ فاکتور را در نظر می‌گیریم: از هر مفصلی باید در حد توانایی خودش و با وزن متناسبی که به آن وارد می‌شود، استفاده کرد. هر ورزشی که انجام می‌دهیم، باعث تقویت عضلات اطراف آن مفصل و تقویت خود مفصل خواهد شد در نتیجه تخریب کمتری در آن صورت می‌گیرد. اگر به هر شکلی در داخل مفصل اتفاقی افتاد، راه‌های درمانی غیرجراحی در اولویت قرار دارند. مانند فیزیوتراپی مناسب، بستن زانوبند، آرنج‌بند یا مچ‌بند و هر وسیله دیگری که حرکت را محدود و کم کند. در نهایت هم از داروهای بازدارنده آرتروز و التهاب‌های بعدی استفاده می‌کنیم. نکته‌ای که باید به آن توجه کنید این است مصرف داروها بدون محدود کردن حرکت، بدون ورزش و بدون کاهش وزن تاثیر چندانی در درمان آرتروز ندارد و همه این موارد باید در کنار هم باشند. ▪ چه عواملی را برای فردی که نیازمند تعویض مفصل است در نظر می‌گیرید؟ - انتخاب بیمار، نوع بیماری و سن بیمار از اهمیت ویژه‌ای در درمان برخوردار است. گاهی مفصل‌هایی داریم که هنوز تخریب نشد‌ه‌اند اما وقتی ما کجی مفصل زانو، کجی مفصل ران یا مچ‌پا را می‌بینیم با تغییر محور، کاری می‌کنیم که فرد اصلا آسیب نبیند. در نتیجه کار پیشگیرانه انجام می‌دهیم. اشکالی که بیماران دارند این است که با استفاده از انواع مسکن مشکلشان را جدی نمی‌گیرند. در نتیجه کار به جایی می‌رسد که آن‌ موقع می‌گوییم مفصل از کار افتاده است و نمی‌توان کاری برایش انجام داد. ما بارها بیمارانی داشته‌ایم که قبلا به آنها پیشنهاد کرده‌ایم که بیایید محور وزنی را تغییر دهیم تا ۱۰ سال دیگر این زانو را داشته باشید بعد اقدام به تعویض مفصل کنید. متاسفانه این کار را انجام نداده‌اند و بعد از ۲، ۳ سال مجبور به انجام تعویض مفصل شده‌اند. غفلت ورزیدن در درمان‌هایی که پزشکان پیشنهاد می‌کنند، یکی از اشکالات بیماران ماست. ▪ بنابراین بسیاری از جراحی‌هایی که پزشکان پیشنهاد می‌دهند، می‌تواند با کمترین آسیب‌ و بیشترین بهره‌وری از مفاصل همراه باشد؟ - بله! این روش‌ها شامل اصلاح زاویه‌ای است که به مفصل فشار وارد می‌کند یا حذف کردن عناصری که وارد مفصل شده‌اند مانند ورود استخوان‌های ریز به مفصل و انتقال فشار از یک اندام به اندام دیگر. ▪ ظرفیت بازسازی و ترمیم در بافت آسیب‌دیده مفصل چقدر است؟ - یادتان باشد هر تخریب غضروفی دلیل بر خرابی پیشرونده نیست. بعضی از تخریب‌های غضروفی به خصوص در نوجوانان که حتی باعث کنده‌شدن غضروف می‌شود بعد از مدتی به طور طبیعی بهبود می‌یابد. مگر اینکه مقدار بسیار زیادی از آسیب همراه با شکستگی باشد که آن هم احتیاج به بازسازی دارد. بنابراین ظرفیت بازسازی و ترمیم بافت آسیب‌دیده بالاست. پس نمی‌توانیم بگوییم هر تخریب غضروفی مساوی با تعویض یا پیوند آن غضروف است. اما باید بدانیم اندازه آن چقدر است، سن بیمار چند سال است؟ چه مدت از حادثه گذشته و سپس با توجه به این ۳ عامل تصمیم درمانی بگیریم. به نظر من بازسازی غضروف در افرادی که در سنین متوسط هستند هنوز می‌تواند مانند جوان‌ها موثر باشد. ▪ سوالی که خیلی‌ها در مورد مفاصل می‌پرسند در خصوص استفاده از زانوبندها، مچ‌بندها و... است. آیا استفاده از این وسایل در کاهش آسیب‌‌های مفصلی موثر است؟ - همان‌طور که قبلا هم اشاره کردم یکی از فاکتورهای درمان آسیب‌ به مفاصل، بی‌حرکت کردن آن است که استفاده از زانوبندها، مچ‌بندها و ... در این زمینه کمک خوبی است. ولی دو قانون را باید برای استفاده از این قبیل وسایل در نظر گرفت؛ این وسایل باید فقط برای مدتی که مفصل دردناک است استفاده شود و نه بیشتر. در غیر این صورت باعث ضعف عضله شده و اثر معکوس دارد. فاکتور دوم این است که تعبیه آن باید طوری باشد که از فشار زیاد به قسمت‌هایی که وزن بیشتری به آنها وارد می‌شود جلوگیری کند. در این صورت با رعایت این دو اصل، استفاده از وسایلی همچون زانوبند، مچ‌بند و... هیچ اشکالی نخواهد داشت.