ملت ها و جوامعی که در ناز و نعمت فرو رفته اند و تمام دارایی و ثروت کشورشان را صرف خوشگذرانی می کنند، دیری نمی گذرد که به انواع مصیبت ها و گرفتاری ها دچار می شوند و چون به این خرج های زاید و تجملی عادت کرده اند، برای ادامه بهره مندی اسراف گونه از این مواهب، دست نیازمندی به سوی بیگانگان دراز می کنند.
عموماً دولت ها در آغاز فرمانروایی و حکومتشان، از تمایلات و هوی و هوس های کشورداری به دور هستند و اگر دولتی به دین الهی اتکا کند و تلاش و سعی اش بر آن باشد تا احکام و قوانین الهی را در جامعه پیاده کند، همواره از هوی و هوس های کشورداری دور خواهد بود. اما طبیعت کشورداری چنین اقتضا می کند که دولت به سوی خودکامگی گراید و تا هنگامی که بزرگی و سیادت در میان مردم مشترک است، همه به طور یکسان در راه غلبه بر بیگانه و رسیدن به عزت و سربلندی می کوشند و جانسپاری را بر تباهی آن ترجیح می دهند، ولی هرگاه یکی از آنان فرمانروای مطلق شد، همه ثروت ها را به خود اختصاص می دهد و در نتیجه دیگران در امر ارجمندی و غلبه جویی به سستی می گرایند و به خواری و بندگی خو می گیرند و آن گاه نسل دوم هم بر همین شیوه تربیت می شوند و گمان می کنند که حقوقی که از سلطان می گیرند، به منزله مزد ایشان در برابر حمایت از اوست و تباهی عصبیّت و غیرت ـ به علت از بین رفتن روح دلاوری مردم ـ سبب می شود که دولت رو به ضعف بگذارد.(۱)
تجمل خواهی و نازپروردگی برای مردم تباهی آور است، چه در نهاد آدمی انواع بدی ها و فرومایگی ها و عادات زشت پدید می آورد و خصال نیکی را که نشانه و راهنمای کشورداری است، از میان می برد و انسان را به خصال مناقض نیکی متصف می کند
● زمینه ای برای زورگویی و ستمگری
روحیه استبداد و خودکامگی، به تدریج زمینه را برای زورگویی و ستمگری فراهم می کند و چه بسا که دولت ها از اصل مهم قانونگذاری و امر و نهی در میان مردم دست برداشته و به سبب نیازمندی به افزایش خراج ها و مالیات ها و به دست آوردن منافع بیشتر، کیفرهای مالی هم تعیین کنند؛ در چنین شرایطی ممکن است همه یا اکثر افراد جامعه که از تنعم و رفاه کافی هم برخوردار باشند، ولی احساس کنند که از سوی خود دستگاه حاکمه یا کسانی که مورد حمایت آن دستگاه اند، مورد ظلم و تعدی واقع شده اند و از بسیاری حقوق مادی یا معنوی خویش محروم گشته اند؛ به گونه ای که از میان رفتن آن ستمگران و متجاوزان، آنان را به رفاه و تنعم بیشتری می رساند یا حرمت و کرامتشان را برمی گرداند. بنابراین تن دادن به ظلم، انقیاد و فرمانبری را جایز ندانسته و دست به مقاومت زده و به پا می خیزند، در نتیجه اسباب زوال و انحطاط آن دولت را فراهم می آورند.
● فرو رفتن در ناز و نعمت و تجملات
ملت ها و جوامعی که در ناز و نعمت فرو رفته اند و تمام دارایی و ثروت کشورشان را صرف خوشگذرانی می کنند، دیری نمی گذرد که به انواع مصیبت ها و گرفتاری ها دچار می شوند و چون به این خرج های زاید و تجملی عادت کرده اند، برای ادامه بهره مندی اسراف گونه از این مواهب، دست نیازمندی به سوی بیگانگان دراز می کنند.
در چنین جامعه ای، نیروی کار و فعالیت تعطیل شده و روحیه رخوت و سستی و تنبلی جامعه و افرادش را در برمی گیرد. در نتیجه روحیه شجاعت و دلیری، مقاومت و مبارزه با عوامل بیگانه می میرد و به هر اندازه که بیشتر در ناز و نعمت و تجمل خواهی فرو می روند، به همان میزان به نابودی نزدیک تر می شوند.
هم چنانکه ابن خلدون می نویسد: «تجمل خواهی و نازپروردگی برای مردم تباهی آور است، چه در نهاد آدمی انواع بدی ها و فرومایگی ها و عادات زشت پدید می آورد و خصال نیکی را که نشانه و راهنمای کشورداری است، از میان می برد و انسان را به خصال مناقض نیکی متصف می کند؛ بنابراین تجمل پرستی و خصال زاییده شده از آن، نشانه بدبختی و انقراضی است که خداوند آن را در آفریدگان خویش مایه نابودی ساخته است. از این رو مقدمات نابودی و زبونی و پریشان حالی در دولت پدید می آید و گرفتار بیماری های مزمن پیری و فرسودگی می شود تا سرانجام واژگون می گردد.»(۲)
ملت ها و جوامعی که در ناز و نعمت فرو رفته اند و تمام دارایی و ثروت کشورشان را صرف خوشگذرانی می کنند، دیری نمی گذرد که به انواع مصیبت ها و گرفتاری ها دچار می شوند و چون به این خرج های زاید و تجملی عادت کرده اند، برای ادامه بهره مندی اسراف گونه از این مواهب، دست نیازمندی به سوی بیگانگان دراز می کنند
● تشتّت و تفرقه
خداوند در قرآن کریم، به صراحت دستور میدهد که بر مبنای ایمان و گرایش به ریسمان الهی، متحد و متفق باشید و از تفرق و تشتّت بپرهیزید و در آیه ای دیگر فرموده است، مانند پیشینیان که تفرق و اختلاف کردند، مباشید: «وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعًا وَلاَ تَفَرَّقُواْ وَاذْکُرُواْ نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاء فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَکُنتُمْ عَلَیَ شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَکُم مِّنْهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ ؛ و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا را بر خود یاد کنید، آنگاه که دشمنان [یکدیگر] بودید؛ پس میان دل های شما الفت انداخت تا به لطف او برادران هم شدید و بر کنار پرتگاه آتش بودید که شما را از آن رهانید. این گونه خداوند نشانه های خود را برای شما روشن می کند؛ باشد که شما راه یابید»(۳)؛ «وَلاَ تَکُونُواْ کَالَّذِینَ تَفَرَّقُواْ وَاخْتَلَفُواْ مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ الْبَیِّنَاتُ وَأُوْلَئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ ؛و چون کسانی مباشید که پس از آنکه دلایل آشکار برایشان آمد، پراکنده شدند و با هم اختلاف پیدا کردند و برای آنان عذابی سهمگین است».(۴)
همچنین در جای دیگری فرموده است: «قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَی أَن یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذَابًا مِّن فَوْقِکُمْ أَوْ مِن تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعًا وَیُذِیقَ بَعْضَکُم بَأْسَ بَعْضٍ انظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الآیَاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ ؛ بگو او تواناست که از بالای سرتان یا از زیر پاهایتان عذابی بر شما بفرستد یا شما را گروه گروه به هم اندازد [و دچار تفرقه سازد] و عذاب بعضی از شما را به بعضی [دیگر] بچشاند؛ بنگر چگونه آیات [خود] را گوناگون بیان میکنیم، باشد که آنان بفهمند».(۵)
در جای دیگری نیز فرموده است: «وَأَطِیعُواْ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَلاَ تَنَازَعُواْ فَتَفْشَلُواْ وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ وَاصْبِرُواْ إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ ؛و از خدا و پیامبرش اطاعت کنید و با هم نزاع مکنید که سست شوید و مهابت شما از بین برود و صبر کنید که خدا با شکیبایان است».(۶)
هر گاه جامعه ای از محور حق و کلام خداوندی دور شود، به دسته بندی و گروه گرایی می پردازد و پس از مدتی نیز دچار اختلاف و تفرقه می شود که پیامد آن نیز کشمکش و نزاع داخلی است. وقوع این امر سبب می شود قوای جامعه تحلیل رود و طمع بیگانگان نسبت به تسلط یافتن بر آن سرزمین بر انگیخته شود. در انتهای چنین وضعی نیز تنها یک شکست قاطع در جنگی خارجی کافی است که آخرین ضربه را بر موجودیت آن کشور فرود آورد. چه بسا که هجوم توحش از بیرون با توحشی که در درون به فوران درآمده است، دست به یکی کنند و تمدن سرزمینی را از ریشه براندازند.
ملت ها و جوامعی که در ناز و نعمت فرو رفته اند و تمام دارایی و ثروت کشورشان را صرف خوشگذرانی می کنند، دیری نمی گذرد که به انواع مصیبت ها و گرفتاری ها دچار می شوند
● نقض عهد و پیمان و غرور و غفلت
در اجتماعی که مردم به عهد و پیمان خود وفادار نیستند، مسلماً اعتماد و اطمینان و همیاری از میان می رود و آن اجتماع به جهنم سوزانی تبدیل می شود.
از نظر قرآن، تا زمانی خلافت و تمدن در ملتی استوار است که آن ملت، به عهد و پیمان خود با خدا وفادار باشند. متأسفانه بیشتر ملت ها پس از مدتی پیمان خود را با خدا فراموش می کنند، همچنانکه در داستان حضرت آدم علیه السلام، خداوند می فرماید: « وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی آدَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِیَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا ؛ و ما از پیش با آدم پیمان بستیم، ولی او فراموش کرد و ما برای او اراده ای (برای وفاداری به عهد) نیافتیم».(۷)
از دیگر عوامل سقوط تمدن ها، غرور و غفلت از آیات الهی است. ملت ها پس از رسیدن به اقتدار، نسبت به زر و زور خود مغرور می گردند و از عواقب وخیم گناه و ظلم و فحشای خود و نیز عذاب الهی غافل می شوند. البته باید توجه داشت که وقتی عذاب الهی و کیفر دنیایی بر جامعه ای وارد شود، در چنین صورتی این پیامد طبیعی فقط دامنگیر یک گروه خاص از آن جامعه یعنی ظالمان و ستم پیشگان نخواهد بود؛ بلکه همه افراد و اعضای آن را با آنکه هویت هر یک از آنان و نحوه رفتار و سلوک آنان مانند یکدیگر نیست، دربر می گیرد؛ هم چنانکه آیات قرآنی بر این امر تصریح دارند: «وَاتَّقُواْ فِتْنَةً لاَّ تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُواْ مِنکُمْ خَآصَّةً وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ ؛و از فتنه ای که تنها به ستمکاران شما نمی رسد، بترسید و بدانید که خدا سخت کیفر است».(۸)
تمام این مسائل، منطقِ سنت تاریخ است و بر اساس این منطق و این سنت، چون در دنیا بر جامعه ای عذابی وارد شود، قانون و سنت تاریخ چنین ایجاب می کند که این عذاب فقط شامل بدکاران و ستمگران آن اجتماع نمی شود و همة طبقات را فرا می گیرد.(۹)
