تغییرات ایجاد شده در زندگی روزمره مردم نشان از به وجود آمدن دیدگاه جدیدی در جوامع مختلف گردیده است. مباحثی از قبیل صرفه جویی، توسعه پایدار، بومی سازی و... نوید آینده ای روشن برای آیندگان را به دنبال خواهد داشت. اما منظور از مباحث جدید مطرح شده در زندگی روزمره مردم چه می باشد؟ در پاسخ به این سوال باید به ایجاد دید جدیدی در دولت ها مبنی بر توجه ویژه به آیندگان اشاره داشت. موضوعی که سبب شده تا امروزه واژه توسعه پایدار به گوش ما این چنین به نظر رسد. موضوعی که هنوز تعریف دقیقی از آن توسط متخصصین در شاخه های گوناگون علوم و تکنولوژی به طور خاص ارائه نگردیده است. اما بنا به آنچه تاکنون در علم بتن توسط محققین مطرح گردیده است، هدف از حرکت به سمت توسعه پایدار ،کاهش آلودگی های زیست محیطی ناشی از صنعت بتن و توجه به منابع طبیعی که سرمایه هایی برای نسل های آینده اند، می باشد. چرا که گسترش ساخت و سازهای بتنی در سراسر جهان خود به خود نیاز به تولید بیشتر بتن و در نتیجه نیاز به مصالح اولیه تشکیل دهنده یک بتن معمولی عبارتند از سیمان، سنگدانه و آب. لذا تولید بیشتر سیمان و در نتیجه تولید بیشتر کلینکر خود عاملی در جهت مصرف منابع طبیعی و موادخام از جمله سنگ آهک،ماسه، رس و سنگ آهن و تولید یکی از مهم ترین گازهای گلخانه ای نظیر دی اکسید کربن و همچنین دیگر گازهای گلخانه ای مانندNO وco می باشد.
همانگونه که می دانیم گازهای گلخانه ای سبب تخریب لایه اوزون شده و در نتیجه به گرم تر شدن آب و هوای زمین کمک قابل توجهی می نمایند و چه پیامدهای نامطلوبی که این تغییر آب و هوایی در نواحی مختلف جهان از خود به جا خواهد گذاشت. کم آبی، خشکسالی، مهاجرت، آلودگی، نیاز به تراکم فضای بیشتر جهت زندگی، مشکلات روانی و... از طرف دیگر سنگدانه ها نیز که از منابع طبیعی موجود در زمین به شمار می روند از گزند افزایش تقاضا جهت ساخت سازه های بتنی در امان نبوده و حفظ و نگهداری این منابع ارزشمند برای نسل های آتی بشر ضروری می باشد. اما نکته قابل توجه مزیت های بسیار ساخت سازه های بتنی نسبت به سایر سازه ها و فراگیر بودن بهره برداری از این نوع سازه ها در تمامی مناطق مختلف زمین می باشد. لذا به جای پاک کردن صورت مسأله و روی آوردن به منزوی کردن صنعت بتن و سازه های بتنی، باید به دنبال راه کارهایی باشیم که بتوانند پاسخگوی مشکلات زیست محیطی بوده و از طرف دیگر نیاز نسل های آینده بشر را به منابع اولیه و خام طبیعی برآورده سازند. در نتیجه تمامی مباحث مطرح شده در بالا،بتن های ویژه نقش اساسی را در این رابطه ایفا خواهند کرد که در ادامه مقاله به این موضوعات خواهیم پرداخت.
بومی سازی بتن های ویژه،گامی به سوی توسعه پایدار صنعت بتن کشور ما ایران، با توجه به تعداد معادن پوزولان های گوناگون، دارای پتانسیل بالایی در تولید بتن های ویژه می باشد. توانایی بالقوه ساخت بتن های ویژه در کشور و تقارن آن با تصمیمات گرفته شده در جهت گام برداشتن کشور به سوی توسعه پایدار، لزوم بالفعل شدن این سازهای بتنی در کشور که خود دارای دلایل گوناگون می باشد، ساخت بتن های ویژه که سبب تولید سازه های با دوام و در نتیجه ایجاد توسعه پایدار در ساخت و سازهای بتنی می شود را می توان به عنوان یک عامل اساسی در ایجاد توسعه پایدار کشور مطرح نمود. بر همین اساس هدف از این پژوهش بررسی علل لزوم ساخت بتن های ویژه در کشور و در نتیجه آن ایجاد توسعه پایدار در ساخت سازه های بتنی می باشد. در بخش دوم مقاله با معرفی توسعه پایدار در صنعت بتن، چگونگی مشارکت بتن های ویژه بومی در دستیابی به این مهم را بیان می داریم.
۱) نقش بتن های ویژه در توسعه پایدار :
با توجه به موارد ذکر شده راجع به ویژگی های بتن های ویژه که بر اساس تغییر دیدگاه محققین علم بتن پدید آمده اند، می توان به صورت واضح تری در مورد توسعه پایدار صحبت نمود. همان طور که در بخش اول مقاله بیان گردید، هدف از حرکت به سمت توسعه پایدار یعنی حرکت به سوی کاهش مصرف منابع اولیه طبیعی و کاهش حجم گازهای گلخانه ای. اما رسالت صنعت بتن در قبال این دو عامل به کاهش مصرف سیمان و کاهش مصرف سنگدانه های طبیعی باز می گردد. چرا که کاهش مصرف سیمان از یک طرف کاهش استفاده از منابع طبیعی نظیر معادن سنگ آهک را دنبال داشته و از طرف دیگر تولید کمتر کلینکر سبب کاهش تولید گاز به عنوان یک گاز مضر گلخانه ای می گردد. همچنین کاهش مصرف سنگدانه های طبیعی می تواند این مصالح ارزشمند را جهت بهره گیری نسل های آینده حفظ نماید.
بر همین اساس تلاش در جهت کاهش مصرف سیمان و سنگدانهای طبیعی به خودی خود مفهوم حرکت به سوی توسعه پایدار را در بر خواهد داشت.حال ذکر دو موضوع به ظاهر غیر مرتبط اما در اصل در هم تنیده جهت روشن تر شدن بحث ضروری به نظر می رسد. جهت بیان موضوع اول لازم است باز هم به مبحث تغییر دیدگاه محققین بازگردیم. اما ضروری است که این دیدگاه را کمی موشکافانه تر مورد بررسی قرار دهیم تا بتوانیم مفهوم توسعه پایدار که درون آن نهفته می باشد را هر چه بهتر درک نماییم. دیدگاه « مقاومتی دوامی » یعنی طراحی بتن بر اساس دارا بودن مقاومت لازم و حداقل دوام مورد نظر. لذا طراحی بتن بر اساس چنسن دیدگاهی می تواند منجر به ایجاد سازه هایی با عملکرد بهتر ( که در نتیجه دارا بودن مقاومت بالاتر و دوام بهتر می باشد. ) و به سبب آن دارای طول عمر بیشتر، گردد.
طراحی سازه های با طول عمر طولانی تر یعنی زمان بهره برداری بیشتر و لذا به تاخیر افتادن زمان تعمیرات و در نهایت تخریب سازه. همان طور که می دانیم، تعمیر و تخریب سازه های بتنی نیز جز با کاربرد مصالح پایه سیمانی امکان پذیر نمی باشد. بر هیمن اساس، تعمیر و تخریب سازه های بتنی مفهوم به کار رفتن مصالح سنگی طبیعی و سیمان را به دنبال خواهد داشت. بر اساس همین بحث ساده ولی تأمل برانگیز، دیدگاه «مقاومتی دوامی » با توجه به حرکت به سمت ساخت بتن هایی با مقاومت و دوام بالا که نتیجه آن پایداری سازه ساخته شده ب چنین مصالحی می باشد، یک ابزار کارآمد جهت حرکت به سوی توسعه پایدار خواهد بود. اما موضوع دوم که از نظر اهمیت دست کمی از موضوع اول نخواهد داشت،بحث ایجاد بتن های ویژه بر اساس دیدگاه « مقاومتی دوامی » می باشد. حال این سوال مطرح می گردد که نقش بتن های ویژه در توسعه پایدار چیست؟و این که بر اساس دیدگاه جدید کدامیک از انواع بتن های ویژه به طور مستقیم بر اساس دیدگاه جدید به وجود آمده اند؟ جواب هر دو سوال بالا در بحث های قبلی مطرح شده، بیان گردیده است.
اما دراینجا لازم است کمی بحث راگسترده تر نماییم. بتن های ویژه بر اساس نیاز صنعت بتن به ساخت سازه هایی با مقاومت بالا و با دوام بیشتر طراحی گردیدند. تا چندی پیش دیدگاه « مقاومتی » جوابگوی نیاز صنعت بتن بوده که یکی از مهمترین اهداف آن تولید بتن های پرمقاومت و فوق پر مقاومت جهت بلند مرتبه سازی بود. اما مشکلات دوامی به وجود آمده در سازه هایی که در شرایط گوناگون اقلیمی قرار گرفته بودند،بحث جدیدی را مطرح می نمود. آب و هوای مرطوب، خشک، سرد و گرم و یا ترکیبی از آن ها، همچنین شرایط قرارگیری مختلف سازه ها نظیر مناطق ساحلی و دریایی ،اثرات متفاوتی را بر سازه های بتنی خواهد گاشت. در نتیجه،اثر شرایط محیطی بسیار تاثیرگذار خواهد بود. چه در سازه هایی که در معرض مستقیم این شرایط قرار داشته اند نظیر سازه های ساحلی و دریایی و چه در سازه هایی که در معرض مستقیم این شرایط نمی باشند نظیر سازه های موجود در بافت شهرها. بر همین اساس ، ساخت بتن های ویژه بر اساس معیار « مقاومتی دوامی » مورد توجه قرار گرفت. چرا که تامین مقاومت به همراه دوام می تواند تمامی مشکلات پیش روی سازه های بتنی را از پیش رو بردارد.
لذا ساخت بتن های ویژه بر اساس دیدگاه جدید می تواند به توسعه پایدار بیانجامد. حال این موضوع مطرح می گردد که کدامیک از انواع بتن های ویژه می تواند دیدگاه جدید را برآورده سازد. همان طور که در بخش های قبلی بیان گردید، بتن هایی که دارای ساختاری متراکم و با ریز ساختاری یکنواخت و مستحکم اند، می توانند دارای عملکردی منماسب در برابر نفوذژذیری باشند. لذا بتن های ویژه ای چون بتن خود متراکم شونده، توانمند و فوق توانمند و بتن پودری واکنش پذیر که از طریق مهندسی ریز ساختار بتن(CME) طراحی گشته اند، می توانند دیدگاه جدید را برآورده سازند. البته بتن های ویژه دیگری نظیر بتن پلیمری و... نیز می توانند چنین شرایطی را ایجاد نمایند. اما از آنجا که بتن های ویژه در نهایت باید به صورت آماده تولید شوند و از طرف دیگر هزینه تولید بالایی نداشته باشند و بتوانند اجرا و پرداخت بتن را راحت تر نمایند، لذا ساخت بتن های خود
تراکم،توانمند و فوق توانمند و پودری واکنش پذیر بنا به تمامی موارد ذکر شده، موجه تر و به صرفه تر می باشد.
۲) بومی سازی و بتن های ویژه :
حال که ساخت بتن های ویژه گامی به سوی توسعه پایدار کشور می باشد،گام برداشتن هر چه سریعتر در جهت تولید بومی این بتن ها ضروری می باشد. با توجه به مباحث مطرح گردیده در قسمت های قبل،بخش پودری به عنوان یکی از مهمترین اجزاءبتن های ویژه مورد توجه قرار می گیرد. از طرفی زیر بخش پودرهای غیر چسباننده نیز یک جزء تأثیرگذار در بخش پودری می باشد. بر همین اساس مصالح پوزولانی که مهمترین جزء زیربخش پودرهای غیرچسباننده هستند،نقشی تأثیر گذار بر خود می گیرند.مصالح پوزولانی بر اساس عملکرد پوزولانی خود یکی از ابزار مهم مهندسی ریز ساختار بتن به شمار می آیند. چرا که عملکرد بسیار موثری در ایجاد یک ناحیه انتقالی داخلی مناسب خواهند داشت. حال می توانیم وارد بحث بومی سازی که خود آن نیز مورد مناقشه می باشد،تولید بومی بتن های ویژه نتیجه اصلی و مستقیم حاصل از بومی سازی این بتن ها می باشد. در بحث طراحی بتن های ویژه می توان به آیین نامه های بین المللی و داخلی موجود رجوع نمود و بر حسب نیاز و با علم به دانش بتن،تغییرات مورد نیاز را نیز در آن ها اعمال نمود. اما موضوع دیگر در ساخت بتن های ویژه،مصالح مصرفی در این بتن ها می باشد.
همانگونه که در قبل بیان گردید، اجزاء اصلی بتن های ویژه عبارتند از درشتدانه(شن)، ریزدانه(ماسه)، آب و افزودنی شیمیایی و رد نهایت بخش پودری. آب و سنگدانه ها بر حسب تفاوت در مناطق ساخت بتن دارای خاصیت محلی مخصوص به خود می باشد. مواد افزودنی و سیمان نیز که بر اساس استانداردهای معتبر بین المللی و داخلی طراحی شده و لذا باید دارای خاصیت یکسان باشند. بر همین اساس،مصالح پوزولانی اند که دارای طیف گسترده و متفاوتی می باشند و در هر کشور ویژگی های خاص مربوط به خود را دارا می باشند. از طرفی کشور ما، به جهت داشتن معادن مختلفی از انواع سنگ ها از جمله سنگ های آتشفشانی، منبع مناسبی جهت تولید مصالح پوزولانی می باشد. از جمله منابع مهم مصالح پوزولانی درکشور می توان به پوزولانهای تبریز ,ارومیه و بومهن رفسنجان،سیرجان،تفتان،میانه، رودهن،جاجرود، سمنان و... اشاره کرد. این طیف وسیع و گسترده دارای خواص گسترده ای نیز می باشد. تفاوت در ویژگی های فیزیکی از جمله چگالی و سطح مخصوص و ویژگی های شیمیایی از جمله مقادیر اجزاء تشکیل دهنده خواص یک پوزولان را مشخص می سازند. البته لازم است قبل از هر بحث دیگر پوزولان های موجود در ایران را به دو دسته مصنوعی و طبیعی تقسیم نمود. از جمله پوزولان های مصنوعی که در واقع به عنوان یک سوپرپوزولان نیز مطرح می گردد می توان به میکروسیلیس اشاره کرد. همچنین از جمله پوزولان های طبیعی مهم موجود در کشور می توان به پودر زئولیت ، پامیس و اسکوریا اشاره نمود. اما نکته قابل توجه واردات پوزولان های دیگر کشورها به داخل کشور می باشد. هم اکنون در بسیاری از پروژه های مهم کشور به سبب نبود اطلاعات مورد نیاز در مورد پوزولان های داخلی، از پوزولان های خارج کشور استفاده می گردد و نتایج مطلوبی را نیز در بر داشته است. چرا که اطلاعات مورد نیاز مصرف کننده به راحتی موجود بوده و در اختیار قرار می گیرد. بر همین اساس برنامه ریزی جهت به کارگیری پوزولان های بومی جهت ساخت بتن های ویژه بومی، لازم و ضروری می باشد. چرا که به کارگیری پوزولان های بومی صرف نظر از نتایج مطلوب دیگر، از خروج ارز و سرمایه های ملی جلوگیری به عمل خواهد آورد. و با تولید بتن های ویژه بومی نیز می توانیم عمر سازه های بتنی در کشور را افزایش داده و از مصرف بیش از حد سیمان جلوگیری به عمل آوریم. بر همین اساس،کمبود سیمان در کشور مرتفع گردیده و نیازی به هزینه های اضافی جهت احداث کارخانه های جدید سیمان نمی باشد و این یعنی توسعه پایدار.
۳) لزوم آموزش مستمر
در صورت آموزش و در نتیجه آن شناخت انواع بتن های ویژه جهت طراحی این بتن ها که هر یک در پروژه ای خاص مورد استفاده قرار می گیرند، می توان به کاهش قابل ملاحظه ای از مصرف سیمان دست یافت. چرا که فرد آموزش دیده می تواند با شناخت ویژگی های خاص یک پروژه مفروض و در نتیجه انتخاب مناسب ترین نوع بتن مورد نیاز ، در ابعاد کوچکی از بهینه سازی از ساخت نمونه های بدون کاربرد و همچنین اجرای بتن های غیر مرتبط و در نتیجه مصرف سیمان بیش از حد جلوگیری به عمل آورد. از طرفی در ابعاد کلان، این آموزش می تواند زمینه ساز طراحی مناسب ترین بتن مورد نیاز پروژه گردد و لذا تبحر علمی عملی افراد دخیل در امر ساخت و اجرای بتن که از طریق آموزش مستمر این افراد توسط اساتید فن صورت می گیرد،سبب طراحی بهینه بتن گردیده و بهینه سازی نیز که یکی از عوامل کاهش مصرف می باشد می تواند زمینه ساز توسعه پایدار باشد. از طرفی، ساخت مناسب ترین بتن ، سبب دستیابی به عملکرد بهینه سازه گردیده و می تواند زمان تعمیرات را کاهش و بر همین اساس عمر مفید سازه را افزایش دهد. لذا می توان دبیان داشت که آموزش افراد فنی مرتبط با ساخت بتن در کارخانه های تولید بتن آماده و یا یک پروژه مفروض که به طراحی بتن های ویژه برای آن پروژه منجر می گردد، اثر قابل توجهی را بر کاهش و بهینه سازی مصرف مصالح مورد نیاز جهت ساخت بتن(درنتیجه سیمان و مصالح سنگی) می گذارد. در ضمن ، با آموزش این افراد می توان نیم نگاهی علمی نیز به قضیه ساخت بتن داشت تا در صورت ایجاد مشکل و موردی خاص در پروژه ، افراد فنی مرتبط با ساخت بتن بتوانند با مراجعه به منابع و مقالات علمی مختلف مشکلات خود را مرتفع ساخته و با ساخت و اجرای بتن های مناسب، اثر قابل توجهی را بر بهینه سازی مصرف سیمان گذارند. مطالب بیان شده لزوم همکاری دانشگاه ها، آزمایشگاه ها و مراکز تحقیقاتی بتن را با پروژه های گوناگون و خاص بتنی بیش از پیش ضروری می سازد تا همکاری این مراکز علمی تحقیقاتی با افراد فنی آموزش دیده در آزمایشگاه خود پروژه منجر به ساخت بهینه ترین بتن گردد. چرا که بروز مشکلات جدید در یک پروژه می تواند با ارتباط آزمایشگاه پروژه و آزمایشگاه های
تحقیقاتی مورد بررسی دقیق و علمی قرار گیرد و این موضوع سبب مرتفع ساختن مناسب تر و سریع تر مشکلات پروژه ها و در نتیجه این حل مشکلات جدید در دنیا، سبب پیشرفت دانش بتن گردد. به عنوان مطلب پایانی به ذکر مثالی که رد صورت نبود آموزش و در نتیجه آن عدم شناخت افراد مرتبط با ساخت بتن رخ می دهد بسنده می کنیم. طول عمر کم سازه های دریایی مخصوصاً در جوار محیط خورنده خلیج فارس ناشی از عدم اطلاعات کافی در جهت طراحی بتن ویژه برای آن منطقه می باشد و یا در ساخت سازه هایی که به علت شرایط خاصشان دارای تراکم زیاد میلگرد در بعضی مکان ها می باشند،کاربرد بتن معمولی موجب ایجاد خسارت های جبران ناپذیری از جمله ایجاد انسداد بتن در شبکه میلگرد که نتیجه آن ایجاد خلل و فرج بزرگ در ساختار بتن و عدم دستیابی به ساختاری یکپارچه برای عملکرد مناسب سازه ای و یا عدم تراکم کافی به دلیل شرایط ویژه شبکه میگرد می شود، می گردد. در حالی که یک فرد آموزش دیده به سرعت بتن مناسب برای این شرایط ویژه که همان بتن خود تراکم می باشد را پیشنهاد کرده و از طرفی خود به دلیل شناخت کامل از آن نوع خاص بتن ، ناظر بر اجرای صحیح آن می باشد. بر همین اساس ، آموزش مستمر اشخاص دخیل در ساخت بتن به سبب ایجاد بهینه سازی در ساخت و اجرای بتن و مصالح مصرفی رفع سریع مشکلات ایجاد شده در پروژه و در نتیجه بهینه بهینه سازی زمان انجام پروژه و کمک به پیشرفت دانش بتن که در نتیجه ایجاد مشکلات جدیدی که بر سر راه ساخت و اجرای بتن های ویژه می توانند به وجود آیند و همکاری آزمایشگاه پروژه و سایر آزمایشگاه های تحقیقاتی می تواند به رفع آن بیانجامد،به عنوان یکی از ابزارهای مهم در ایجاد توسعه پایدار در صنعت بتن به شمار می آید.
۴) بتن های ویژه بازیافتی
همان طور که در قبل بیان گردید، کاهش مصرف مصالح که از جمله تاثیرگذارترین آن ها می توان به سیمان و سنگدانه ها اشاره نمود، به عنوان اصلی ترین اهرم ایجاد توسعه پایدار در صنعت بتن به شمار می رود. بر همین اساس، یکی از راه های بسیار مناسب در کاهش مصرف مصالح، بازیافت و دوباره بکارگیری مصالح دورریختنی می باشد. چرا که بازیافت این مصالح از یک طرف مشکلات زیست محیطی ناشی از دفع و دفن آن ها را مرتفع می سازد. از طرف دیگر می تواندبه کاهش قابل توجهی در به کارگیری مصالح اولیه طبیعی منتهی گردد. بر همین اسا در سال های اخیر تحقیقات گسترده ای جهت بکارگیری مصالح بازیافتی در ساخت بتن صورت پذیرفته است. مصالح ضایعاتی به عنوان جایگزین کل یا بخشی از اجزاء اصلی بتن شامل بخش سنگدانه ای(شن و ماسه)، بخش مایع(آب وافزودنی ها) و بخش پودری می باشد. بر همین اساس مصالح بازیافتی جایگزین بخشی یا کل شن ، ماسه و یا هر دو گردیده اند. همچنین مصالح بازیافی از مقادیر کم تا درصدهای جایگزینی بالا،به عنوان جایگزینی برای سیمان به کار رفته اند.البته لازم به ذکر است نقش مصالح بازیافتی در بخش پودری بتن هم به عنوان مصالح با خاصیت سیمانی مانند خاکستر بادی نوعC و روبارهکوره آهن گدازی، هم به عنوان پوزولان مانند میکروسیلیس، خاکستر بادی نوعF ،خاکستر پوسته برنج و ... و هم به عنوان فیلر و میکروفیلر مانند پودر شیشه ،پور گرانیت،پور مرمر و ... می باشد.
بدین صورت مصالح بازیافتی نقشی تعیین کننده را در بخش پودری بتن ایجاد می نماید. حتی کاربرد مصالح بازیافتی به قدری گسترش یافته است که این مصالح نقش الیاف در بتن را نیز ایفا می نمایند. اما نکته قابل توجه این است که بتوان با این مصالح دور ریختنی به
ساخت بتن های ویژه ای که خود یکی از عوامل تاثیرگذار در توسعه پایدار می باشند، اقدام نمود. لذا امروزه تحقیقات گسترده ای در رابطه با ساخت بتن های ویژه با استفاده از مصالح ضایعاتی در حال انجام می باشد.کاهش مصرف سنگدانه ها و سیمان ببه علت کاربرد مصالح سنگی، سیمانی و پوزولانی ضایعاتی از یک طرف و ساخت بتن های ویژه از طرف دیگر سبب می گردد که ساخت بتن های ویژه با مصالح بازیافتنی اثری مضاعف و قابل توجه در توسعه پایدار صنعت بتن داشته باشد.
● مصالح ساختمانی کارخانهای :
مصالح بومی از دیرباز به روشهای ساده و عملی و بودن نیاز به هیچگونه تکنولوژی خاص و اغلب با ابزارهای ابتدایی دستی تولید میشوند. تجربه نشان داده است که این مصالح اغلب دارای خواص مناسب ساختمانی نیستند، اما میتوان با شیوههای سادهای، خواص آنها را بهبود بخشید و یا با انجام تمهیدات خاص در اجرا، از تاثیر کیفیت نامطلوب آنها کاست. همچنین از طرفی با رشد فرهنگ روستایی وجود ارتباطات بیشتر شهر و روستا، به منظور بهسازی خانههای روستایی که براثر سوانح طبیعی مانند زمین لرزه، رانش زمین و سیل و سیلاب آسیب دیدهاند، به کارگیری مصالح جدید کارخانهای مانند سیمان، فولاد، میلهگرد و آجر گسترش یافته است. استفاده از مصالح تازه ساختمانی در روستاها، سبک و شیوه ساخت و ساز روستایی را متحول ساخته است. گفتنی است اغلب روستاییان به خصوص درمناطق دور افتاده، بنا به وجود پارهای مسایلاقلیمی، اقتصادی و اجتماعی ناگزیرند برای احداث سرپناههای روستایی از همان مصالحی که در محل زندگی آنان عرضه میشود، استفاده کنند، مگر در موارد استثنایی که برخی از مصالح ساختمانی مانند چوب برای ساخت در و پنجره و کمدها، آهک برای ساخت شفته و ملات، و سنگ برای پیکنی و کرسیچینی اولیه ساختمان مورد استفاده قرار میگیرد. براین اساس میتوان مصالح عمده مصرفی در ساخت و ساز روستایی را به این شرح برشمرد:
▪ چوب موجود از مناطق کوهستانی و یا نقاطی که درخت فراوان در دسترس است.
▪ خشت مناطق در دور دست کویری که خاک رس فراوان در دسترس است.سنگ موجود در مناطق کوهستانی، که معمولاً برای ساختوساز واحدهای مسکونی از دیرباز مورد استفاده قرار میگیرد. این نکته را نیز باید یادآور شد که در روستاهای کشورمان، اغلب از ملات، گل، کاهگل و ماسه و آهک و گچ و خاک در ساختمانسازی استفاده میشود و بهرهگیری از ملاتهای سیمانی به علت گران بودن قیمت سیمان و گاه مشکل بودن تهیه آن به خصوص در مناطق دوردست و یا صعبالعبور کوهستانی چندان رایج و متداول نیست. ولی از چوب در روستاها به فراوانی در ساخت و ساز استفاده میشود. روستاییان اغلب چوبهای فراهم آمده از مناطق جنگلی و یا حاشیه اراضی کشاورزی را بدون توجه به اصول چوب خشککنی در فضای آزاد قرار میدهند، تا از میزان رطوبت آنها کاسته شود. اما چوبهای درختی در مقابل قارچ، باکتری و به خصوص حشرات موذی چوبخوار بسیار آسیبپذیرند و اغلب در هنگام ساخت و ساز بخشی از چوبها که صدمه دیده و یا تخریب شده است، مورد بهرهبرداری قرار میگیرد. چنین شیوههایی ناپسند و غیرمعمول در ساخت و ساز روستایی موجب کاهش عمرمفید ساختمان میشود. از سوی دیگر باید گفت که چوب دارای دو عیب عمده زیر است که کمتر مورد توجه روستاییان قرار میگیرد:
▪ چوب درختی، یکی از مصالح ساختمانی ناهمگون بوده و ویژگیهای فیزیکی و
▪ مکانیکی آن در جهات مختلف از نظر طولی و شعاعی با یکدیگر تفاوت دارند.
▪ انقباض ناشی از خشک شدن چوب بسیار زیاد است و به خصوص خشک شدن تدریجی
▪ چوبهای درختی مرطوب پس از مصرف و کارگذاری در قسمتهای گوناگون
▪ ساختمان در سیستم سازهای «ایجاد تنش و تکان» میکند.
گاهی روستاییان به علت نداشتن شناخت از ویژگیهای فیزیکی و مکانیکی چوب، از چوبهای با مقاومت اندک به خصوص در قسمت حساس ساختمان اعضای «باربر» ساختمان استفاده میکنند، که در نتیجه استواری و پایداری مناسبی در برابر فشار بارهای نقلی و جانبی ندارد. نکته بسیار حایز اهمیت در ساخت و ساز روستایی، استفاده از چوب برای ساختن شمعکوبهای بنا میباشد که در صورت وجود رطوبت، به تدریج میپوسد و استواری مقاومت خود را از دست میدهد.
بنابراین برای استفاده صحیح از چوب در ساخت و ساز مطلوب روستایی، موارد زیر توصیه میشود:
▪ چوبهایی که در ساختمانسازی مورد بهرهبرداری قرار میگیرد باید سالم، بدون ترک، خشک و عاری از صمغ و شیرههای رایج گیاهی باشند. وجود گرههای پوسیده، ترکیدگی، قارچ زدگی، تمرکز صمغ برروی سطح نمایان چوب، نشانه نامرغوب بودن آن است.از چوبهای بامقاومت بالا نظیر ممرز، انجیلی و افرا برای ساخت اعضای «باربر» ساختمان استفاده شود، تا مقاومت و استواری بنا افزایش پیدا کند.
▪ برای جلوگیری از پوسیدگی، قارچزدگی و موریانه خوردگی چوب باید به شیوههای
▪ رایج و متداول از آن محافظت به عمل آید. قیراندود کردن، خیس کردن در روغن و یا
▪ محلولهای شیمیایی از روشهای مطلوب و عملی هستند که به راحتی میتوان در
▪ روستاها آنها را به کار گرفت.
یکی از مصالح ساختمانی رایج دیگر برای ساخت و ساز روستایی خشت است. خشت، یکی از مصالح سنتی ساختمانی است که در بیشتر نواحی کشورمان، اعم از شمال، روستاهای مناطق کویری و کوهستانی به صورت فراگیر مورد بهرهبرداری قرار میگیرد.در روستاهای دورافتاده، خشت ساختمانی را به روش دستی و در قالبهایی با ابعاد مورد نظر و با فشار دست تهیه میکنند، به طورکلی خشت دارای دو عیب عمده آب شستگی، وارفتن در آب و ترک خوردن بعد از خشک شدن است. معمولاً مقاومت چندان زیاد و به سان آجر فشاری نیست.
برای تولید خشت با کیفیت بهتر، موارد زیر به دستاندرکاران ساخت و ساز روستایی توصیه میشود:
▪ استفاده از مقدار بهینه آب در ساخت خشت.
▪ تثبیت خاک مصرفی در ساخت خشت با استفاده از تثبیت کنندههایی مانند آهک، سیمان،
▪ کاه، قیر، ماسه و رس. به طور کلی برای جلوگیری از ایجاد ترک در خشت باید سعی
▪ شود که رطوبت خشتها پس از خشک شدن درحد مناسب و بین دو تا چهار درصد باشد.
همچنین ابعاد قالب خشت باید به نحوی انتخاب شود که خشتهای به دست آمده از آن دارای تراکم کافی بوده و حداقل خلل و فرج داشته باشند. خشتهای تولید شده باید ابعاد متناسب و مشابه داشته باشند تا یک کارگر به راحتی بتواند آنها را حمل کند. با این که هیچ محدودیتی از لحاظ اندازه خشتها وجود ندارد، ولی بهتر است که نسبت ابعاد آن یکسان انتخاب شود.
● نتیجه گیری :
با توجه به مباحث مطرح گردیده در بخش دوم مقاله، می توان خلاصه ای از نتایج آن را به شرح زیر بیان داشت: توسعه پایدار به مفهوم صحیح از بومی سازی منتج می گردد. لذا گام برداشتن در جهت بومی سازی در عصر حاضر لازم و ضروری می باشد. از اجزاء اصلی تاثیر گذار در عملکرد بتن های ویژه می توان به بخش پودری آن اشاره نمود. در این بخش مصالح پوزولانی از اهمیت بسیار بالایی برخوردارند. نظر به حجم وسیع پروژه های بتنی و منابع متعدد پوزولان در کشور، تمرکز بر روی این مواد بسیار مهم در ساخت بتن های ویژه بومی لازم می باشد. آموزش محوری یکی از ملزومات بومی سازی بتن های ویژه می باشد. آموزش مستمر اشخاص مرتبط با ساخت بتن های ویژه به عنوان یکی از ابزارهای مهم در توسعه بتن های ویژه بوده و در نتیجه نقش قابل توجهی را در توسعه پایدار صنعت بتن خواهد داشت.ساخت بتن های ویژه بازیافتی به عنوان یکی از ابزارهای نوین جهت کاهش مصرف مصالح از جمله سیمان و سنگدانه ها مطرح گردیده و توسعه این نوع بتن های ویژه با توجه به اثرگذاری مضاعفشان می تواند گامی بلند در جهت توسعه پایدار صنعت بتن باشد.
