ٓ●ٓ از هم میهنان بیرونی چه کسی او را می شناسد؟!
"ابوریحان محمد پوراحمد بیرونی خوارزمی" (زاده ۱۴ شهریور ۳۵۲، کاث، خوارزم - درگذشته ۲۲ آذر ۴۲۷، غزنین) نابغه بزرگ "ایرانی" و نه عرب! همان کسی است که سده ها پیش، پدران اروپاییان به هنگامه نوزایی (رنسانس)، او را به انگیزه بهره مندی از نگرش های دانشی اش "استاد بیرونی(ALdiron Maitr) " می خواندند و دیدگاه هایش را رای پایانی هر گفت وگوی کارشناسی در اروپا به شمار می آوردند و سال ها پیش از آنکه ما در این جستار به شناسایی او برای فرزندان امروزینش بپردازیم، تمامی پژوهش هایش را با اشتهایی سرشار می بلعیدند و پس از پشت سرگذاشتن دادگاه های کلیسایی (انکیزیسیون)، اندیشه هایش را دوای توشه بی خردی و یکسونگری (تعصب) می ساختند! او که در شهر "بیرون" (از بخش های خوارزم) دیده به دیدار گشوده بود، شاگردی و پژوهش را در خوارزم به انجام رساند و به گفته نامه دانشوران در تمام مدت تحصیل و تعلیم، نه زبانش از بیان فراغت یافت و نه دستش از قلم. ابوریحان از آموزش دیدگان راستین آموزه های "ابونصر پور علی پور عراق" ریاضی دان نامبردار زمان خود بود و پس از چندی به دربار "شمس المعالی قابوس پور وشمگیر" رفت و نزد او جایگاه ویژه ای یافت و نگارش "آثارالباقیه" را که بسیار از آن خواهیم گفت به نام او (به سال ۳۹۱) ساخت. گفته اند سالی نیز به همراه محمود غزنوی به دیار هندوستان شد. سرگذشت و پژوهش های شگفت ابوریحان در میان هندوان و بررسی جهانبینی های ایشان و آموختن و بررسی سنسکریت، سبب نگارش شاهکاری شگفت آور به نام "تحقیق ماللهند" شد که از چگونگی آن نیز خواهیم گفت. در سرتاسر سرگذشت زندگی ابوریحان بیرونی سخن از پژوهش و سفر و آزمایش است و سخن از چگونگی پژوهش و آزمایش های او و رخنه شگفت انگیزش بر دانش امروز بیشتر از روایت همیشگی فراز و نشیب زندگانی او، شایسته ارزشی امروزی است. تردید نکنید! بیرونی مرد امروز است، نه مرد دوران محمودی.
● دیدگاه های ابوریحان بیرونی
این شگفت مرد روزگاران، به گونه چشمگیری بر تمامی دانش های دانشگاهی روزگار ما همچون تاریخ، ادبیات، فلسفه، طبیعیات، ریاضیات، هندسه و ستاره شناسی چیرگی داشته است. "وی معتقد بوده است که همراه با هرگونه استدلال علمی، آزمونی نیز بایستی انجام شود تا درستی یا نادرستی نقل قول ها و برداشت ها و استدلال ها معلوم گردد. به کار گرفتن روش های تجربی در علوم که از نوآوری های ابوریحان بیرونی است، چندین سده بعد در اروپا توسط دانشمندان دیگری چون بیکن و دکارت پیشنهاد شد و شالوده روش علمی امروزی را تشکیل داد. ابوریحان بیرونی صاحب متجاوز از ۱۱۳ کتاب و مقاله است که در زمینه های علم هیئت، نجوم، فیزیک، دستگاه های علمی، گاهشماری، ادبیات و مذهب و غیره نوشته است."(۱)
بیرونی در پژوهشی بسیار ارزشمند با نام "لمعات" (در علم مناظر) در زمینه دانش نورشناسی(optic) ، به ویژه ساختار نور، بررسی های بسیار گرانسنگی را بر دوش دارد. دیدگاه ابوریحان در چگونگی دیدن اجسام به وسیله چشم، برابر با نگره ابن هیثم است که پرتو نور از جسم دیده شده (مرئی) به چشم باز می گردد و نکته شگفت انگیز این که در این بررسی بیرونی سرعت نور را پیش از شتاب آوا (صدا) دانسته است که دانش غربی چند سده پس از ابوریحان بدان دست یافت.
او گونه بالارفتن آب ها را از فواره ها و چشمه ها بیان و روشن کرده است که چگونه چشمه ها جوشان می شوند و چگونه می توان آب ها را از ژرفای چاه ها و چشمه ها به قلاع و منارها جریان داد. او برابری و ترازمندی سطح آب دریاها و آب های زیرزمینی را با ارتفاع زمین در نقاط گوناگون بررسی کرده است. او اندازه روی زمین را به دست آورده و در بخش پایانی کتاب "اسطرلابات" معادله هایی برای اندازه گیری نیمکره زمین آورده است که دانشمندان غربی این معادله ها را به نام او نوشته اند. او ماه و سال و روزهای هفتگانه را در میان اقوام و تمدن های گوناگون بیان کرده و تاریخ بسیاری از کشورها را گزارش داده و بلندای سرزمین های گوناگون را از هنگام خسوف ماه و دیدن آن در سرزمین های دیگر به دست آورده است.
او نخستین کسی است که همانند دانش امروزی، جغرافیا را بررسی کرده و تجربه و بررسی را در این رشته پذیرفته و اساس علم طبیعی را بر پایه ریاضی استوار ساخته است. "بیرونی در زمینه نقشه برداری نیز روش های ابداعی خاصی داشته که بر اساس تلفیق دانش های ریاضی و هندسه استوار بوده است. عرض جغرافیایی شهر بلخ که توسط بیرونی اندازه گیری شده برابر ۳۶/۴۱ درجه است که با سنجش امروزی (۳۶/۴۵ درجه) نزدیکی شگفتی دارد. پیش از وی، خوارزمی این عرض جغرافیایی را برابر ۳۸/۴۰ درجه تعیین نموده بوده است. بیرونی اندازه درازای نصف النهار زمین را برابر ۱۱۰۶۲/۴ کیلومتر تعیین کرد که آن نیز با توجه به مقدار دقیق امروزی (۱۱۱۱۰/۰ کیلومتر) دارای دقت فوق العاده ای است. روش ابداعی بیرونی در مساحی مبتنی بر تعیین و اندازه گیری زاویه انحطاط افق است.
غربیان پیش از آنکه به این شیوه برخورد کنند، ابداع این روش را به شخصی به نام رایت در قرن هفدهم میلادی نسبت می داده اند."(۲) هزار سال پس از بیرونی "انیشتین معتقد است که نور از ذرات بسیار ریزی تشکیل شده است و نام آن ذرات را "فوتون" نهاد و ابوریحان عینا همین نظر را داده است و نام آن ذرات را "اجزا» لطیفه" نهاده است."(۳) در همین روند استاد عبدالحمید نیرنوری می نویسد: "ابوریحان به آزادی هر چه تمامتر درباره امکان گردش زمین به دور خورشید صحبت می کرد و در پاسخ آن هایی که زمین را ساکن می دانستند... می گفت: کسانی که زمین را متحرک و خورشید را ساکن فرض می کنند، گویند علت این که اشیایی که در سطح زمین است به فضا پرتاب نمی شود این است که قوه ای در مرکز زمین است که اشیا را به سوی خود جذب و در حین حرکت زمین مانع پرتاب اشیا به فضا می شود... و این گفته مربوط به صدها سال پیش از نیوتون و داستان ساختگی افتادن سیب از درخت و کشف قوه جاذبه توسط او با همین افتادن سیب از درخت است و چنان که دیده می شود قرن ها پیش از کوپرنیک و گالیله موضوع گردش زمین به دور خورشید به آزادی و بدون هیچگونه مخالفتی از طرف روحانیون اسلامی مورد فحص و بحث قرار می گرفت."(۴)
ابوریحان ویرایش هایی در گاهشماری انجام داد که از ویرایش های پاپ گریگوری که شش سده پس از او انجام گرفت، درست تر و برتر است. او به گردش، نیروی گرایش و گرد بودن زمین و گردندگی آن به دور کانون خود و گردش سالانه دور خورشید که شش سده پس از آن کوپرنیک، کپلر و نیوتون به آن پی بردند، پرداخته است. قانون وزن مخصوص و وزن ویژه ۱۸ گونه از سنگ های گرانبها را در فیزیک نمایان و جدولی در این باره ساخته است. همچنان که او فرهنگ نامه ای بزرگ نیز در هیئت و ستاره شناسی و ریاضی دارد که همواره دانش اروپایی از آن بهره مند بوده است. این شگفت ترین نابغه روزگاران روش سنجش و شمارش نتیجه جمع تصاعد هندسی را پیدا کرد، روش کار چاه آرتزین (چاه های آبفشان- فواره) را به نیکی بررسی کرد. شعاع دایره زمین را اندازه گرفت و شیب مدار خورشید را در برابر سطح استوا با نبود ابزارهای امروزی، ۲۳ درجه و ۳۵ دقیقه اندازه گیری کرد که امروزه ۲۳ درجه و ۲۷ دقیقه اندازه گیری می شود!
و به همین انگیزه ها او را مرد امروز می نامیم.
● نگاهی به برخی از نوشتارهای ابوریحان
آثار الباقیه عن القرون الخالیه: که با ترجمه انگلیسیNations Ancient of Chronology در اروپا منتشر شده، از بزرگترین شاهکارهای تاریخ نویسی جهانی است که همچنین در بخشی از آن به بررسی ریشه های اعداد و روش "تسطیح کره(projection stereographic) " نیز پرداخته است و در آن راه پاسخ مبتکرانه و تازه ای را برای نگاشتن نقشه های جغرافیایی به دست می دهد. برابر با نگارش او آشکار می شود که بی گمان این ابوریحان بوده که نقشه "مرکاتور
(mercator kremer Gerarb) " را که پایه آن تسطیح استوانی است، نخستین بار ساخته است. به نظر من اگر همه کوشش های بیرونی را در این دفتر همچون کاوش در تاریخ و سرگذشت و گاهشماری های سرزمین های باستانی و... را کنار گذاریم، تنها همین کار بزرگ، برجستگی اندیشه و دانش او را در بستره دانش امروز نشان می دهد. آثارالباقیه در ۱۸۸۷ میلادی به وسیله ادوارد زاخائو در لندن منتشر شد.
تحقیق ماللهند من مقبوله مقوله فی العقل اومرذوله: که به راستی نماد پیشرفت شگفت انگیز دانش زمین شناسی در میان دانشمندان مسلمان در روند سفرهای گوناگون آنان به گوشه گوشه جهان و شناسایی سرزمین های گوناگون به شمار می رود و نتیجه کوشش ابوریحان پیرامون نگرش های ریاضی و ستاره شناسی هندی و اندیشه ها و جهان بینی های هندوان و ویژگی های جغرافیایی و زمین شناختی این سرزمین است. نگرش میسیو رینو در ۱۸۳۹ میلادی به این کتاب بر اساس نسخه خطی بود که به سال ۱۸۱۶ در آرشیو ملی پاریس شماره خورده بود. او در ۶-۱۸۴۴ در "روزنامه آسیایی"، جستارهایی را با نام "نامه های منتشر نشده جغرافیایی و تاریخی و علمی" به عربی و فارسی درباره هند، منتشر کرد و سپس در ۱۸۴۹ آن ها را به گونه یک گفتار جداگانه چاپ کرد. این گفتار دارنده بخش های ۱۸، ۴۰ و ۴۱ از "تحقیق ماللهند" است. ژول مول در ۱۸۶۰ به انجمن آسیایی پاریس پیشنهاد کرد که نشر و ویرایش "ماللهند" را به چندین تن واگذار کنند. الکساندر فون هامبلت در آلمان نخستین کسی است که فهرستی از دانش های تجربی و زیست شناختی و گفتارهای وابسته به آن را با نام هماهنگی یا نظم در ۱۸۴۷ به نگارش درآورد و در آن دیدگاه همه کارشناسان و دانشمندان را به تحقیق ماللهند گزارش داد. بی گمان به وسیله این کوشش ابوریحان بود که مغرب زمین به شناخت بیشتر هندوستان رسید. چنان که به گفته ویلیام دورانت: "کتاب تاریخ الهند بیرونی یکی از بزرگترین پژوهش های علمی ادبیات قرون وسطی می باشد."(۵)
القانون المسعودی فی الهیئته و النجوم: یک دانشنامه ستاره شناسی، جغرافیا، هیات، و ریاضی در ۱۱ بخش که بهترین گواه پیشرفت علمی دانشمندان اخترشناس ایرانی به شمار می رود و بیرونی در آن کوشیده است تا جنبش پیچیده سیاره ها را بررسی کند. "بیرونی در کتاب القانون المسعودی به ابتکارهای شگفتی در دانش مثلثات دست زده و معادله ای (فرمول) برای بسط سینوس یک زاویه به دست آورده که هرگاه به علائم جدید نمایش دهیم ملاحظه خواهیم کرد که فرمول بیرونی نزدیکی زیادی به معادله نیوتون دارد و جدایی آن دو بسیار کم است."(۶) بیرونی در "القانون المسعودی" در هماهنگی اندازه های جغرافیایی (coorbinates Geographilal) هرگونه بی گمانی و یقین و پیروی و تقلید را کنار زده و تنها بر پایه آزمایش و پژوهش و تجربه استوار گشته است. به همین انگیزه جدول های ساخته شده بسیار شایسته نگرشند و به همین سبب نیز زکی ولید طوفقان (پژوهشگر ترک) بخش جدول ها را جداگانه به پیوست بخش هایی از چند نامه دیگر بیرونی منتشر ساخت و پس از آن دکتر جرج سارتون در نشریه۳۴۹۱-۴) "Isis" ، ش ۳۴) آن را از نگاه علمی سنجید. القانون المسعودی در ۱۹۲۹ م به وسیله دانشگاه اسلامی علیکره (هند) به انگلیسی ترجمه شد که سبب پژوهش هایی در این باره از سوی کارل شوی گشت. از این کتاب دو نسخه خطی (در کتابخانه برلین و گنجینه بریتانیا) در دست است. ماکس کراوزه، خاورشناس آلمانی با برابری هفت نسخه قدیمی تر از نسخه آکسفورد آن را ویرایش و منتشر کرد و همان نسخه به کوشش شادروان مولانا ابولکلام آزاد (وزیر فرهنگ هند) در ۶- ۱۹۵۴ در سه دفتر در حیدرآباد (دکن) منتشر شد.
تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن: درباره ریاضی در رشته جغرافیا بررسی هایی شده و در آن به پژوهش هایی همچون اندازه گیری شعاع زمین و ویژگی های اندازه های جغرافیایی سرزمین ها و... پرداخته است. بنابراین برخی بر این نگره اند که او را می باید بنیانگذار دانش "ژئودزی(Geobesie) " بدانیم. این پژوهش به وسیله جمیل علی به انگلیسی ترجمه و از سوی دانشگاه امریکایی بیروت در ۱۹۶۸ منتشر شده است.
کتاب التفهیم لاوائل صناعه التنجیم: بیرونی درباره ستاره شناسی و اخترماری به سال ۴۲۰ هجری در غزنین این پژوهش را به خواهش دختر حسین خوارزمی انجام داد که به راستی درآمدی شگفت بر دانش ستاره شماری است و در آن چهار دانش کلیدی در نجوم یعنی هندسه، ریاضی، هیات و احکام (و یک فن کوچک: استرلاب) را به گونه بسیار ستایش برانگیز بررسی کرده است و نگرش هایی همچون فراز و فرود خورشید، چگونگی شب و روز، سپیده و شفق، ساعت ها، اندازه میانه روز، منطقه البروج، چگالی زمین، استوا، درازا و پهنای جغرافیایی شهرها، انگیزه بلندی و کوتاهی شب و روز، سوی نماز (قبله)، خسوف و کسوف و گاهشماری را در آن گنجانده است. ابوریحان این دفتر را به هر دو زبان دانش آن روز یعنی پارسی و تازی نگاشته است. این پژوهش گرانسنگ در ۱۹۳۴ به وسیله رایت به انگلیسی در لندن منتشر شد و اگر به لاتین نیز بر می گشت بی گمان پایگاهی برابر با قانون بوعلی در اروپا می یافت.
استیعاب الوجوه الممکنه فی صنعه الاسطرلاب: در این پژوهش با تیزنگری شگفتی به بررسی پرسش امکان حرکت زمین، حرکت وضعی این کره و اندازه تقریبی محیط کره زمین به وسیله اتساع افق که امروزه به "قاعده بیرونی" به نام می باشد، پرداخته است. این پژوهش ابوریحان به وسیله ویدمان به آلمانی ترجمه شده است.
استخراج الاوتار فی الدائره: بخواص خط المنحنی الواقع فیها: درباره اندازه درازای وترها و انگیزه های ابوریحان در این باره و گردآوری بررسی های ابوسعید سجزی، ابوعلی بطری، ابونصر عراق، ابوالحسن مصری، سلیمان بن عصمه و ابوجعفر خازنی می باشد. این دفتر ابوریحان در ۱۱- ۱۹۱۰ م به وسیله دکتر هاینریش سوتر، با نام: sehnen Der Auffinbung Der Buch Das به آلمانی ترجمه و کوشش های برجسته ای بر آن شده است. به تازگی نیز بخش هایی از آن به انگلیسی روایت و تفسیر شده است.
همچنین می توان از دیگر پژوهش های ارزشمند او در زمینه ستاره شناسی نیز "تمهید المستقرلتحقیق معنی الممر" را نام برد که به سال ۱۹۵۱ به وسیله دو پژوهشگر عرب به انگلیسی ترجمه شده است. کلمنت موله نیز، وزن مخصوص بسیاری از جسم ها را که بیرونی نمایان ساخته بود به فرانسوی ترجمه کرد.
