بنیادگرایی در طب

امروزه تعداد زیادی از مردم دنیا از بیماری‌های قلبی، کبدی و استخوانی رنج می‌برند که گاهی منجر به مرگ نیز می‌شود. بیماران به پیشرفت‌های جدید علم پزشکی امیدوارند تا شانس بیشتری برای زنده ماندن داشته باشند... یکی از پیشرفت‌ها، مطالعه‌ روی سلو‌ل‌های بنیادی جنینی است. تلاش برای استفاده از سلول‌های بنیادی جنین از حدود ۲۰ سال پیش و با آزمایش روی حیوانات به ویژه موش‌های آزمایشگاهی آغاز شد و در چند سال اخیر تحقیقات جدیدی روی سلول‌های بنیادی آغاز شده است و همچنان ادامه دارد. ایران از کشورهایی است که تحقیقات بسیاری در این مورد انجام داده است. با دکتر سیدمرتضی کاظمی، ارتوپد، دانشیار و رییس مرکز تحقیقات ارتوپدی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی گفت‌وگو کرده‌ایم تا دراین باره بیشتر بدانیم. ▪ اهمیت سلول‌های بنیادی در چیست؟ - سلول‌های بنیادی به سلول‌هایی گفته می‌شود که قابلیت تبدیل به هر سلولی را دارند و به راحتی می‌توان در آنها تغییر ایجاد کرد تا برای رشد و تکثیر مطابق دستور داده شده عمل کنند. امروزه از سلول‌ها بنیادی برای ترمیم بافت‌های آسیب‌دیده استفاده می‌شود ولی مشکلی که هنوز حل‌نشده باقی‌ مانده، این است که متاسفانه در ۸۰ درصد موارد سلول‌های بنیادی نمی‌توانند بافت اسکلتی بسازند. دانشمندان تلاش کرده‌اند از این سلول‌ها در ترمیم سلول‌های عصبی و سلول‌های قلبی استفاده کنند ولی فرمانبری سلو‌ل‌ها به طرف ساختن اسکلت عضله و غضروف است. ▪ سلول‌های بنیادی از چه سلول‌هایی گرفته می‌شوند؟ - منابع اصلی سلول‌های بنیادی، سلول‌های جنینی، بندناف و سلول‌های بالغ است. سلول‌های جنینی و بندناف جوان‌تر هستند و پتانسیل و فرمانبری بیشتری دارند، به همین دلیل معمولا برای ساختن بافت‌هایی مثل حنجره و قلب بیشتر از آنها استفاده می‌شود اما در علم ارتوپدی سلول‌های بنیادی را از مغزاستخوان و سلول‌های بالغ خود فرد تهیه می‌کنیم. ▪ این سلول‌ها در علم ارتوپدی چه کاربردی دارند؟ - از سلول‌های بنیادی در علم ارتوپدی برای ترمیم مفاصل استفاده می‌شود. ما با این سلول‌ها، غضروف ساییده‌شده و ازبین‌رفته را بازسازی می‌کنیم. سلول‌های غضروفی نمی‌توانند ضایعه بیش از یک سانتی‌متری را ترمیم کنند ولی اگر یک سانتی‌متر از پوست را برداریم، پوست به راحتی می‌تواند تا یک سانتی‌متر را پوشش دهد. برای ترمیم غضروف با عمل جراحی، یک تکه از غضروف خود بیمار گرفته می‌شود (معمولا غضروف از ناحیه‌ای تهیه می‌شود که سطح تماس زیادی با اطراف نداشته باشد). این تکه در دستگاه‌های مخصوص قرار می‌گیرد و بعد از تکثیر در محیط آزمایشگاه، با عمل جراحی در ناحیه صدمه‌دیده پیوند زده می‌شود. ▪ آیا این روش در افراد میانسال مبتلا به آرتروز و ساییدگی مفاصل هم کاربرد دارد؟ - استفاده از سلول‌های بنیادی فقط در جوانان موثر است زیرا در افراد مسن ضایعه معمولا بیش از ۵ سانتی‌متر است. از سلول‌های بنیادی وقتی استفاده می‌شود که سطح آسیب‌دیده کمتر از ۵ سانتی‌مترمربع باشد. البته به شرطی که غضروف‌های مجاور سالم باشند. ▪ این روش چه تفاوتی با پروتز مفاصل دارد؟ - این دو روش تفاوت چندانی با هم ندارند و از نظر هزینه هم تقریبا با هم برابرند. در ترمیم ضایعات مفصلی با سلول‌های بنیادی بیمار ۲ بار تحت عمل جراحی قرار می‌گیرد؛ یک بار هنگام گرفتن نمونه و یک بار هم هنگام کاشت سلول تکثیریافته اما تفاوت عمده بین این دو روش این است که غضروف ساخته از سلول های بنیادی شده محل ضایعه را به صورت آناتومیک و فیزیولوژیک و به طور کاملا طبیعی ترمیم می‌کند و یک مفصل کاملا طبیعی می سازد، با این حال در کشور ما زیاد از این روش استقبال نمی‌شود. ▪ چرا؟ - چون روش موزاییک پلاستی را داریم و روش موفقی هم است. آسیب‌های حدود ۲ تا ۴ سانتی‌متر با موزاییک‌پلاستی جراحی می‌شود. جراح یک تکه غضروف سالم را برمی‌دارد و به محل ضایعه پیوند می‌زند. موازییک‌پلاستی ۱۲ سال است که در تمام دنیا انجام می‌شود و نتایج بسیار خوبی هم دارد. دیده شده بعد از ۱۰ سال عارضه‌ای هم برای بیماران بر جای نگذاشته است ولی کارکرد آن هرگز مثل غضروف طبیعی که توسط سلول های بنیادی در فضای مفصل کاشته می شوند نیست. ▪ سلول‌های بنیادی غیر از مفاصل در جای دیگری هم مورد استفاده قرار می‌گیرند؟ - بله، یکی از موارد استفاده از سلول‌های بنیادی، ترمیم رباط‌های صلیبی است. این پروژه تحقیقاتی من بوده و هنوز به مرحله اجرا درنیامده است. در بسیاری از جراحی‌ها، محل آسیب‌دیده رباط‌ها به دلایل مختلف به وضعیت سابق برنمی‌گردد ما تلاش می‌کنیم برای ترمیم دائمی پارگی منیسک مفصل زانو از تزریق سلول‌های بنیادی کمک بگیریم. پارگی منیسک مفصل زانو ضایعه‌ای است که به‌خصوص در ورزشکاران رخ می‌دهد و درمان و بهبود آن پس از عمل جراحی سه ماه تا یک سال طول می‌کشد. جراح هنگام جراحی، رباط را کاملا محکم و سفت می‌دوزد اما چون رباط رگ خونی ندارد، بعد از تقریبا ۲ هفته به علت نرسیدن اکسیژن و موادغذایی استحکامی را که حین جراحی ایجاد شده است، از دست می‌دهد و کاملا شل می‌شود. با عمل جراحی، احتمال پارگی دوباره یا جوش نخوردن بخش صدمه‌دیده منیسک وجود دارد اما پس از تزریق سلول‌های بنیادی، منیسک آسیب‌دیده جوش می‌خورد و ناحیه طبیعی‌تر، کامل‌تر و سریع‌تر یعنی در مدت‌زمان کوتاه‌تری حدود یک ماه ترمیم می‌شود. پس هدف کلی ما از انجام پروژه آن است که بتوانیم هم طول درمان را کاهش دهیم و هم محل پارگی را محکم‌تر و بادوام‌تر کنیم و ورزشکار و بیماری را که دچار آسیب‌ یا پارگی منیسک‌ شده، هرچه زودتر به روال عادی زندگی برگردانیم.