برداشتی شتابزده از زبان دموکراتیک

● آیا زبان ذاتا غیردموکراتیک است؟ اگر سخن بر سر «امکان یا امتناع زبان دموکراتیک» باشد، گویا ناگزیریم زبان را همچون «نهاد»ی اجتماعی در نظر بگیریم. زیرا درباره دموکراتیک بودن یا نبودن خود زبان نمی‌توانیم سخن بگوییم. مثلا نمی‌توانیم درباره دموکراتیک بودن یا دموکراتیک شدن زبان انگلیسی یا زبان عربی یا زبان فارسی سخن بگوییم. همچنین نمی‌توانیم درباره دموکراتیک بودن یا نبودن «ذاتی» پدیده زبان سخن بگوییم و مثلا بگوییم، زبان پدیده‌ای ذاتا دموکراتیک یا غیردموکراتیک است. سخن گفتن از امکان یا امتناع زبان دموکراتیک زمانی معنی‌دار خواهد بود که اولا خارج از هرگونه چارچوب ذات‌انگار درباره زبان بایستیم و ثانیا به زبان از آن حیث که نهادی اجتماعی است، بنگریم. حالا دیگر مساله اندکی روشن‌تر شد. بنابراین بخشی از پرسش نیز در همین جا پاسخ داده می‌شود. اگر برای زبان قایل به ذات نباشیم، دیگر نمی‌توانیم مدعی امتناع زبان دموکراتیک شویم. یعنی نمی‌توانیم بگوییم زبان اساسا و ذاتا پدیده‌ای غیردموک راتیک است و هرچه هم بدبین باشیم، باز هم مجبوریم بپذیریم که دموکراتیک شدن زبان ممکن است. ما می‌توانیم از میل نیرومند زبان به سلطه‌افکنی سخن بگوییم اما نمی‌توانیم مدعی برتری‌جویی ذاتی و جبلی زبان بشویم. بنابراین اگر در اینجا از میل نیرومند زبان به سلطه و سرکوب سخن می‌گوییم، مقصود به هیچ‌وجه ارایه توصیفی ذات‌باور از زبان نیست. حتی فراتر برویم و اجتماعی بودن زبان را هم ذاتی نگیریم (زیرا حکم بر اجتماعی بودن ذاتی انسان نیز زیر سوال است) بنابراین اینطور فرض کنیم که زبان از این حیث که نهادی اجتماعی است (به تعبیر سوسور بخش اجتماعی قوه نطق است) پس نظم و تنظیمات خاص خود را می‌طلبد. وقتی زبان اجتماعی تنظیمات خود را بر تن کرد، بیرون و مستقل از فرد می‌ایستد و خصلتی اجبارآمیز پیدا می‌کند. ● نوسانات بازار زبان این پدیده (زبان) آنقدر زنده و پویاست که گاه حتی در نتیجه یک سلسله اقدامات فرهنگی یا رویدادهای سیاسی نیز به طور مقطعی تغییر می‌کند. همانطور که زبان (ادبیات) غالب در سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۴، هم در سطح حاکمیت و هم در سطح جامعه مدنی متفاوت بود، از زبانی (ادبیاتی) که از سال ۱۳۸۴ تا امروز (باز هم در سطح حاکمیت و جامعه مدنی) رایج شده است. تغییرات سیاسی و فرهنگی که در فاصله سال‌های ۷۶ تا ۸۴ در ایران به وجود آمد، نه فقط در زبان مردم کوچه و بازار، بلکه در زبان سران و حاکمان نیز تغییر ایجاد کرد. دموکراسی، جامعه مدنی، حقوق بشر و دیگر مفاهیم جهان مدرن با دستکاری و به صورت مشروط وارد زبان رسمی شد. اما به هر حال این زبان چندان در سطح حاکمیت دوام نیاورد، زیرا با تغییر مناسبات قدرت ضرورت این قبیل همدلی‌ها و گشاده‌دستی‌ها نیز تقریبا از میان رفت و زبان جدیدی که جایگزین زبان قبلی شده بود، حامل ارزش‌های دیگری بود که در پی آن زبانی رمانتیک، از جمله با عباراتی مثل دولت مهرورزی، رایحه خوش خدمت، دولت خدمتگزار، «می‌شود و می‌توانیم» و غیره، بیان و ترویج شد. پی‌یر بوردیو معتقد است که زبان رسمی از دولت جدایی‌ناپذیر است. او این پیوند را هم در تکوین زبان رسمی و هم در کاربرد اجتماعی آن می‌بیند. بوردیو همچنین از مفهومی به نام بازار زبانی سخن می‌گوید که در آنجا مبادله زبانی صورت می‌گیرد. زیرا به زعم او برای آنکه زبان رسمی بتواند خود را تحمیل کند، ابتدا باید در بازار زبانی بر دیگر زبان‌ها (به ویژه زبان مسلط پیشین) چیره شود. او می‌گوید هرچه یک زبان (یا یک گوینده) سرمایه زبانی بیشتری داشته باشد، در بازار زبانی آزادانه‌تر و کامرواتر فعالیت می‌کند و شگردی را به کار می‌برد که بوردیو آن را «راهکارهای تمکین» می‌نامد. این راهکارها به اعمال نفوذ و سلطه‌جویی مربوط می‌شوند. ● سلطه زبان دموکراتیک این میل نیرومند زبان به سلطه‌افکنی را نمی‌توان با زبان غیردموکراتیک یکی انگاشت. یعنی نمی‌توان گفت از آنجا که زبان میلی نیرومند به سلطه‌افکنی دارد، پس زبان پدیده‌ای غیردموکراتیک است. روشن است که این گزاره‌ای منحرف‌شده و بیراه است. زیرا زبان دموکراتیک هم میل نیرومندی به سلطه دارد. ما این میل نیرومند زبان به سلطه و برتری را امری مشترک در میان اقسام و الگوهای گوناگون زبان تلقی کردیم. پس اگر اساسا نظریه بازار زبانی بوردیو با عقل‌مان جور در بیاید، ناگزیریم بپذیریم که دست بر قضا در شرایطی ممکن است زبان مسلط زبانی از قسم و الگوی دموکراتیک باشد. ژاک دریدا بحث معروفی دارد که بد نیست در اینجا اشاره‌ای به آن کنیم. او معتقد است که زبان (گفتار) همواره معطوف به آینده است. اساسا می‌گوید گفتاری وجود ندارد که وعده ندهد و حامل تعهدی معطوف به آینده نباشد. دریدا در دهه ۱۹۹۰ بیشتر در دو حوزه دین و سیاست متمرکز شد و در آن سال‌ها بود که بحث «دموکراسی‌ای که در پیش است» را مطرح کرد. اگر در این چارچوب دریدایی به قضیه بنگریم، زبان دموکراتیک ــ و فراتر برویم، خود دموکراسی ــ نیز همواره یک وعده است و گویا هرگز محقق نخواهد شد.