بدبینی و سوءظن در شکل شدید آن یک اختلال روانی است که فرد بیمار تفسیر غلطی از رفتار دیگران دارد و در واقع فرد احساس میکند چیزی را که میبیند یا میشنود واقعیت ندارد و با چیزی که در پشت صحنه وجود دارد متفاوت است. بدبینی باعث تشویش، استرس و عصبانیت است که در مکاتب روانپزشکی معاصر به سه دسته تقسیم میشود:
۱) اختلال شخصیت بدبینی: فرد مبتلا به همهچیز و همهکس به دیده شک و تردید مینگرد و حالت دفاعی به خود گرفته و آنها را تهدیدآمیز تلقی میکند.
۲) اختلال هذیانی یا هذیان بدبینی: در این اختلال، بیمار تصور میکند که تحت تعقیب است یا کسی میخواهد او را بکشد یا مسموم کند، تعدادی از این بیماران، دچار هذیان حسادت یا خودبزرگبینی میشوند.
۳) بیماری اسکیزوفرنیا از نوع پارانویید یا بدبینی مفرط: فرد مبتلا به این نوع گروه دارای اوهام گزند و آسیبرسانی هستند.
از لحاظ علت شناختی بیماری بدبینی، هم خانواده، الگوهای اجتماعی و زیستشناختی هر کدام به سهم خود در این بیماری نقش دارند که متاسفانه هیچچیز مثل بدبینی در خراب کردن یک رابطه مخصوصا در زندگی مشترک قدرتمند نیست. فرد بدبین به خود و شریک زندگیاش صدمه میزند و جایی برای محبت و علاقه باقی نمیگذارد که ناخودآگاه این رابطه به سمت سردی روی میآورد. این افراد دارای شخصیت کنترلیگر میباشند که مدام در حال چک کردن همسرشان هستند. این نوع بیماری شایع زندگی در جوامع شرقی از گذشتههای دور است به گونهای که فرد نسبت به همسر خود و رفتارش دچار کجفهمی میشود. سقراط، فیلسوف یونانی جمله بسیار زیبایی در این رابطه از خود به یادگار گذاشته که جای بسی تامل دارد: زمانی که به شرق سفر کردم دو بیماری را زیاد دیدم یکی بدبینی در مردان و دیگری وسواس در زنان. در رابطه با ویژگیهای فرد بدبین، نحوه تعامل با فرد بدبین در زندگی زناشویی و راه مقابله و درمان با این اختلال، مصاحبهای با هرایر دانلیان، کارشناس ارشد روانشناسی بالینی و مشاور رواندرمانی انجام دادهایم که در زیر میخوانید.
● فرد بدبین دارای چه خصوصیاتی است؟
در کل بدبینی به معنای عدم قطعیت است. اینکه فرد نمیتواند حقیقت را قبول کند. البته ما با دو گروه افراد بدبین مواجه هستیم؛ یکی افرادی که ممکن است در طول زندگیشان دچار بدبینی شوند و در حالت طبیعی دانستن و ندانستن قرار گیرند که فرد با آگاهی میتواند به قطعیت برسد اما گروه دوم شامل همان افرادی میشود که رگه شخصیتی بدبینیشان غیرقابل کنترل است و فرد در حالت ترس به سر میبرد و به دلیل ترس و اضطراب دچار حالت توهم یا همان پارانویید میشود.
خصوصیات و نشانههای فرد بدبین را میتوان اینگونه برشمرد: فرد بدبین به نکات منفی بسیار توجه دارد و نکات ریز و کوچک را خوب میبیند. همیشه دارای عدم اطمینان است و خودش را از همه مسایل مبرا میداند و حق به جانب است که گاهی ممکن است همراه با خودشیفتگی باشد و همچنین از مکانیسمهای روانی بسیاری استفاده میکند و به شدت پرخاشگر است.
● آیا ویژگیهای ارثی و عوامل زیستشناختی در بروز این بیماری نقش دارند یا اکتسابی هستند؟
در یک جمله پاسخ را خلاصه میکنم. وراثت باعث آمادگی اختلال در فرد میشود و محیط محرک آن به شمار میرود.
چرا امروزه بدبینی در زندگی زناشویی نمود بیشتری پیدا کرده و عدهای این رفتار را یک رفتار عادی تلقی میکنند که باید در زندگی مشترک وجود داشته باشد؟
متاسفانه در زندگی مشترک امروزی، بدبینی بسیار دیده میشود که از طرف زن یا مرد نمایان است. مشاوره قبل از ازدواج به این مساله بسیار کمک میکند که فرد در اول نسبت به خود آگاهی داشته باشد و سپس وارد رابطه جدی شود و آن هنگام است که میتواند از یک رابطه مطمئن برخوردار باشد، البته باید در اوایل به زنان و مردان حق بدهیم که به دلیل عدم شناسایی هم هرچند که سالهای دوران نامزدی و آشناییشان طولانی باشد اما تا زمانی که به اصطلاح زیر یک سقف نروند ممکن است دچار بدبینی و شک شوند که در این مورد، این خودآگاهی که در اول عرض کردم در اینجا میتواند به زندگی زناشویی کمک کند. خب، زن یا شوهر ممکن است نسبت به یک امری شک کنند، در درجه اول سوالشان را میپرسند و با توجه به خود آگاهی آن را هضم میکنند و به واقعیت میرسند.
از نکات مهم و قابل تامل این است که آموزش قبل از ازدواج بهترین حالتش زمانی است که هیچ فردی در زندگی طرف مقابل وجود نداشته باشد بهخصوص در زمینه همه رگههای شخصیتی که ممکن است زندگی زناشویی آسیب برساند، بسیار مهم است.
● در چه سالهایی از زندگی، این بدبینی خود را نشان میدهد؟
از لحاظ کمی میتوان گفت؛ در دو سال اول زندگی مشترک که بسیار هم طبیعی است هر کدام از دو طرف وقتی دچار سوءظن شد با پرسیدن سوال آن را حل میکند و به قطعیت میرسد اما از لحاظ کیفی میتوان به شدت و عمق آن در ادامه زندگی اشاره کرد. کلا در جامعه ما، گذشته همسرمان برایمان بسیار مهم است و بدبینی یا سوءظن در درجه اول از گذشته همسرمان آغاز میشود.
● به نظر شما آیا در زندگی زناشویی باید کنترل وجود داشته باشد؟
ما به عنوان همسر در زندگی مشترک حق داریم که بدانیم در زندگیمان چه میگذرد. وقتی با مسالهای مواجه میشویم که برایمان سوءظن یا بدبینی پیش بیاید باید با شریک زندگیمان در میان بگذاریم که بتوانیم به قطعیت برسیم و نسبت به دانستن امری ناخوشایند خود را آماده کنیم.
اگر شریک زندگی، موبایل همسرش یا ایمیلهایش را چک کند، باعث میشود که فرد را بدبین تلقی کند؟
این نوع چک کردن یکی از روشهایی هست که اگر ما با پرسیدن و سوال کردن از طرف مقابل به قطعیت نرسیدیم استفاده میکنیم که به نظر من این روش، جزو روشهای اولیه و پیشنهادی نیست ولی به عنوان روش نهایی برای اثبات آنچه که ذهنمان را درگیر کرده مناسب است. این امر اگر چندینبار در صورت ایجاد سوءتفاهم پیش بیاید باعث زدن انگ بدبینی به فرد نمیشود اما اگر بخواهد مداوم باشد و فرد با آنها هم به قطعیت نرسد، باید قبول کنیم که شریک زندگیمان شکاک است.
● آیا بدبینی و تعصب با هم در ارتباط هستند، چون عدهای بدبینیشان را با تعصب توجیه میکنند؟
تعصب در روانشناسی به معنای فکر غیرمنطقی است که با موقعیت متناسب نیست اما بدبینی به معنای آن است که من میترسم آن اتفاقی را که دوست ندارم، بیفتد و دلیل واقعی و منطقی برای آن ندارم. البته فرد بدبین هیچوقت خودش را با تعصب توجیه نمیکند بلکه همسر یا طرف مقابلش است که طرف بدبین را متعصب مینامد.
● خانواده چه سهمی میتواند در بدبینی فرزندش در آینده داشته باشد؟
دو اختلال اگر در والدین وجود داشته باشد در آینده فرزندانش تاثیر مخربی به جا میگذارد که شامل شکاکیت و بدبینی و وسواس است.
چون این دو اختلال، کنترلگر است و این تاثیرات در بزرگسالی فرزند نمود پیدا میکند. پس میتوان گفت؛ خانواده در بدبین بودن فرزندش بسیار نقش داد.
عدهای از زوجها، مشکل بدبینی در همسرشان را با داشتن علاقه زیاد همسر به خود اشتباه میگیرند؛ نظر شما به عنوان یک مشاور در این رابطه چیست؟
بله؛ همینطور است. در مراجعهکنندگان هر روز این امر را از نزدیک میبینم. در اینجا باز هم باید گفت؛ آموزش پیش از ازدواج برای این است که ما با رگههای شخصیتی افراد آشنا شویم و بدانیم که این رفتار همسرمان، نشاندهنده علاقه و توجه به ما نیست. پیشنهاد من به جوانان این است که قبل از ازدواج، اگر این شکاکیت و بدبینی را در طرف مقابلشان میبینند از ازدواج با آنها دوری گزینند چرا که هر خصلتی قابل رفع است غیر از بدبینی.
چطور این موضوع غیرقابل رفع است، یعنی حتی با مشاوره هم جواب نمیگیرند؟
رگه شخصیتی بدبینی در این افراد بسیار قوی است و چون به نوعی دچار خودشیفتگی هم هستند و به این زمینه هم بینش ندارند، به دنبال کمک هم نیستند. آن کسی که باید مشاوره و تحت رواندرمانی قرار گیرد شریک فرد بدبین است.
● پس راه مقابله با این اختلال در زندگی زناشویی چیست؟
یکسری الگوهای رفتاری وجود دارد که همسر فرد بدبین باید آنها را رعایت کند که شامل:
- رفتارشان با همسرشان باثبات و بااقتدار باشد.
- بحث کلامی نداشته باشند.
- وارد بازیهای طرف مقابل نشود.
- حساسیتهای خود را نشان ندهند.
- اگر این افراد با رعایت الگوهای رفتاری فوق به نتیجه نرسیدند باید از مشاوره کمک گیرند.
● پس ممکن است این بدبینی و سوءظن باعث ازهمپاشیدگی ازدواج شود؟
اگر در زندگی مشترک، یکی از دو نفر نسبت به هم بدبینی شدید داشته باشند، دیگر رابطهای باقی نمیماند و فقط انگار این دو نفر همدیگر را دارند اذیت میکنند. رابطه زناشویی بهنجار رابطهای است که دو طرف نسبت به هم اطمینان و اعتماد دارند. بدبینی در زندگی مشترک یک آفت است که باعث خشم طرف مقابل میشود.
● از چه عواملی که در زندگی مشترک باعث بدبینی میشود، باید پرهیز کرد؟
در زندگی زناشویی، اصل بر صداقت، تعهد و صمیمیت است و اگر این موارد وجود نداشته باشد اسم این رابطه، زندگی نیست. ایجاد ابهام و پاسخ ندادن به آن، توجه نکردن به علایق و مسایلی که برای فرد مقابل مهم است؛ به عنوان مثال اگر روز تولد همسرمان را فراموش کنیم و در کل باید به قلقهای یکدیگر توجه کنید. من در کلاسها و مشاورههایم بارها گفتم که زنان و مردان باید در زندگی مشترک یک قرارداد بنویسید.
در پایان میگویم اگر هر کدامیک از زوجین نسبت به امری در زندگی شک دارند و باعث ابهام برایشان شده از طرف مقابلشان سوال بپرسند و سعی کنند برای این کار از سوالات انعکاسی و بدون تهدید استفاده کنند.
