- آیا میدانید اگر یکی از اعضای خانوادهتان دچار سوختگی شد چطور با آن برخورد کنید؟
- شاید فکر کنید سوانح سوختگی تنها برای افراد خاص اتفاق میافتد، اما باید بدانید یکی از شایعترین علل مرگ و میر در ایران سوانح سوختگی است، بنابراین هر خانوادهای باید آمادگی و اطلاعات لازم راجع به روشهای برخورد با این پیامد را داشته باشد. در مطلب زیر دکتر فرهاد رضوانی، متخصص داخلی و مدیریت بحران آمادگی خانواده برای حوادث غیرمترقبه توصیههای سودمندی در این مورد در اختیارمان قرار میدهد، پس با ما همراه باشید تا آنچه را که باید، در مورد عوارض و علل سوختگی بدانید.
● سوختگیها شایع است
سوختگی در سراسر دنیا یک چالش عمده بهداشتی محسوب میشود. این پیامد بیش از هر نوع بیماری برای بیمار و خانوادهاش اختلالات جسمی و روانی را به وجود میآورد و مشکلات اقتصادی را برای آنها و سیستم بهداشتی در پی دارد. سوانح سوختگی در کشورهای توسعه یافته و همچنین در حال توسعه روزبهروز افزایش مییابد. علت اصلی این مساله بیتوجهی افراد به رعایت نکات ایمنی و اصول استانداردهای لازم برای تهیه وسایل گرمازا و عدم آمادگی افراد جامعه است. در ایران سوانح سوختگی در میان ۱۵۰ مرگ شایع در رده ششم قرار دارد و تقریبا میتوان گفت کشور ما در مجموع مرگ و میرهای شایع در گروه سنی ۲۰ تا ۴۰ سال در رده سوم دنیا قرار دارد.
● سوختگیهای درجه ۱، ۲ و ۳
از نظر علمی سوختگی به معنای آسیب پوست یا غشاهای مخاطی سطح بدن توسط عواملی مثل حرارت، مواد شیمیایی، اشعه و جریان الکتریسته است. سوختگیها به سه دسته تقسیم میشود:
- سوختگی درجه یک: در این نوع سوختگی پوست بدن کمی التهاب پیدا میکند و قرمز میشود و ممکن است در محل سوختگی درد نیز احساس شود.
- سوختگی درجه دو: وسعت سوختگی بیشتر میشود و سطح آن فراتر از سوختگی درجه یک است و علاوه بر غشای مخاطی، سطح داخل پوست را نیز درگیر میکند و به صورت تاول خود را نشان میدهد.
- سوختگی درجه سه: شدیدترین نوع سوختگی است و عصب و عضلات را نیز درگیر میکند و گاهی ممکن است سطح سوختگی به استخوانها هم سرایت کند.
● مواظب لیوان چای خود باشید
محیط زندگی افراد به وجود آوردن چنین پیامدی را رقم میزند. در واقع نوع وسایلی که در پیرامون زندگی افراد وجود دارد موجب پیدایش سوانح سوختگی میشود. در خانوادهها شایعترین نوع سوختگی، به وسیله مایعات اتفاق میافتد و کودکان و اطفال بیشترین درصد قربانیان این پیامد هستند. باید بدانید علت عمده این حوادث ناگوار بیاطلاعی و بیاحتیاطی والدین است. ما همواره در مورد کودکان مخصوصا آنهایی که نوپا هستند و تازه راه رفتن را تجربه میکنند، شاهد هستیم که آنها دوست دارند تا به همه چیز دست بزنند و به اطرافشان دسترسی پیدا کنند. اگر مایع داغی مثل چای رو میز باشد کودکان برای اینکه بایستند و آن را لمس کنند روی میزی را میکشند و در اینجا هم خطر سوختگی و هم ضربه سر کودک به میز وجود دارد. والدین باید همیشه حواسشان به کودکانشان باشد و مایعات داغ نظیر چای را در جایی قرار دهند که از دسترس کودک خارج باشد تا خطر سوختگی به وسیله چنین مایعاتی برای آنها کمتر شود. سعی کنید ظروفی که حاوی مایعات داغ است را در محل رفت و آمد قرار ندهید. شاید فکر کنید اگر سینی چای را روی زمین قرار دهید خطری ایجاد نمیکند، اما احتمال این وجود دارد که افراد دیگر خانواده مخصوصا بچهها با آن برخورد کنند. گاهی دیده میشود برخی رانندگان لیوان چای داغ را در ماشین در حال حرکت در دست دارند و میخواهند بنوشند، اما حرکت ناگهانی در مسیر راه باعث میشود، رانندگان یا کسانی که در جلو ماشین نشستهاند در معرض سوختگی قرار بگیرند.
● خمیردندان را به عنوان پماد سوختگی استفاده نکنید
اگر خانمهای خانهدار یا دیگر اعضای خانواده توسط کتری داغ یا روغن در ناحیهای از بدنشان دچار سوختگی شدند از خمیردندان یا سیبزمینی استفاده نکنند. متاسفانه این آموزش و آگاهی نادرستی در افراد است که فکر میکنند استفاده از خمیردندان یا سیبزمینی باعث آرام شدن محل سوختگی میشود. شاید در نگاه اول اینطور به نظر برسد که خمیردندان باعث التیام درد میشود، اما در حقیقت اینطور نیست. به دلیل مواد افزودنی که در خمیردندان استفاده میشود در ابتدا فرد احساس میکند که شدت سوزش محل سوختگی کم شده و درد آن کاهش یافته است، اما باید در نظر داشت مخاط پوستی که در اثر سوختگی آزرده شده مستعد عفونت است، بنابراین توصیه میکنیم به هیچوجه از خمیردندان یا سیبزمینی جهت التیام درد سطح سوختگی استفاده نکنید. بهترین کار قرار دادن محل سوختگی در آب است، شستوشو با مایعات خنک راهحلی مناسب برای جلوگیری از ایجاد تاول و آسیب بیشتر به پوست است. البته اگر شدت سوختگی در حد وسیع باشد استفاده از پمادهای سوختگی توصیه میشود.
اگر خطر این وجود داشته باشد که عفونتی در ناحیه زخم ایجاد شود حتما باید به پزشک مراجعه شود، چون احتمال دارد نیاز به پانسمان و پوشش برای سطح سوختگی باشد. همچنین در مواردی که محل سوختگی عفونت میکند حتما علاوه بر پماد نیاز به آنتیبیوتیک است. آنتیبیوتیکهای موضعی که به صورت پماد هستند از عفونت زخم سوختگی جلوگیری میکنند. در مورد کسانی که شغلشان به گونهای است که با مواد آلوده یا گرد و خاک در تماس هستند یا کسانی که تاکنون واکسن کزاز نزدهاند، حتما باید واکسن کزاز تزریق کنند تا دچار بیماری کزاز از طریق ناحیه سوخته نشوند.
● تا رسیدن اورژانس به محل سانحه برای فرد آسیبدیده چه کار باید کرد؟
مهمترین موضوع این است که اگر کسی در منزل دچار سوختگی شد بقیه افراد خانواده خونسردی خود را حفظ کنند. رعایت این مساله باعث عکسالعمل مناسب و بهبودی وضعیت بیمار هم میشود.در مرحله بعد به سرعت با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرند تا همکاران پزشک ما بر بالین آنها حاضر شوند. به یاد داشته باشید که اگر سوختگی با آتش اتفاق افتاده باشد هرگز برای درآوردن لباس مجروح تلاش نکنند یا سعی نکنند تا آن را از بدن قربانی خارج کنند، به جهت اینکه اگر لباس دارای مواد نایلونی یا نفتی باشد به تن فرد مجروح میچسبد و وقتی شما سعی میکنید تا آن را از تن قربانی جدا کنید آسیب پوستی شدیدتری به فرد وارد میشود.
در آن لحظه شستوشو با آب بهترین گزینه است و اگر زیورآلات یا ساعتی در دست مجروح وجود دارد، سعی نکنید تا آنها را از بدن مجروح جدا کنید، چون پوست آسیبدیده به دنبال کمی فشار صدمه بیشتری را میبیند. اگر سوختگی در ناحیه گردن رخ دهد، به دلیل فشار زیاد به حنجره و ایجاد مشکل در راه تنفسی باید در اولین فرصت فرد مجروح را به اولین درمانگاه نزدیک محل سکونتشان منتقل کنند تا باعث خفگی فرد در اثر سوختگی ناحیه گردن نشود. همچنین سوختگیهایی که در ناحیه تناسلی بدن اتفاق میافتد به مراقبت و رسیدگی بسیاری نیازمند است و حتما باید توسط پزشک تحت مراقبت مرتب قرار گیرد.
● پانسمان با تاول
درگذشته در مطالب علمی مربوط به سوانح سوختگی تاول به عنوان پانسمان به حساب میآمد و اینگونه بیان میشد که بهتر است به آنها دست زده نشود، اما اخیرا در مقالات علمی در مورد این مساله تحقیقات بیشتری صورت گرفته است و چنین میگویند که باز کردن تاول در ترمیم و التیام محل سوخته میتواند بسیار موثر و مفید باشد ولی این حرکت باید در فضای بهداشتی و استریل انجام گیرد. هرگز سعی نکنید تا خودتان به وسیله سوزن، قیچی یا وسایل نوکتیز اقدام به باز کردن تاول کنید چراکه خطر ابتلا به عفونت بسیار زیاد میشود. در این موارد باید حتما به پزشک مراجعه شود تا از طریق وسایل بهداشتی این کار صورت گیرد. در سوختگیهای درجه یک بهترین گزینه برای ناحیه قرمز و آسیبدیده پوست شستوشو با آب و استفاده از پمادهای رایج سوختگی در داروخانهها هستند. البته برای التیام سوختگی در مرکز و بیمارستانهایی که مخصوص سوانح سوختگی هستند از پمادهای مخصوصی استفاده میشود که موجب التیام زخم و جلوگیری از عفونت و گوشت اضافه در ناحیه سوخته میشود.
● ردپای سوختگی روی پوست
در صورتی که آسیب سوختگی آنقدر نباشد که مخاط پوست دچار صدمه شدید شود معمولا نشانهای از محل سوختگی باقی نمیماند؛ پوست بدن مرتبا در حال ساختن سلولهای زنده و جدید است. البته اگر سوختگی در سطح درجه دو و سه باشد به دلیل اینکه بافت پوست جدید از نظر ظاهر و شکل با حالت اولیه خود فرق میکند، ممکن است جای سوختگی روی بدن مشخص باشد. خوشبختانه امروزه همکاران جراح پلاستیک در لیزردرمانی در زمینه بهبود محل سوختگی روی پوست اقدامات سودمندی انجام میدهند که بسیار مفید هستند البته در مواقعی که شدت سوختگی بسیار زیاد باشد جراحی پیوند پوست صورت میگیرد و برای بازسازی ناحیهای از پوست که در اثر سوختگی کاملا از دست رفته از پوست قسمتی از بدن همان فرد یا فرد دیگری که از لحاظ ساختار پوستی شباهت داشته باشد، استفاده میکنند و آن موضع را با پوستی جدید پیوند میزنند.
● حرف آخر
در بحث سوختگی و در کل مواردی که ممکن است به صورت اورژانسی در خانهها اتفاق بیفتد، با توجه به اینکه وزارت بهداشت آموزش همگانی را در سطح دانشگاههای کل کشور مطرح کرده است به مردم توصیه میکنیم تا برای شرکت در کلاسهای آموزشی اقدام کنند. این کلاسها به صورت رایگان برگزار شده و باعث میشود تا افراد اقداماتی را یاد بگیرند که هنگام وقوع حادثه و قبل از رسیدن نیروهای اورژانس برای خود و خانوادهشان ضروری باشند. یکی از مشکلاتی که خانوادهها هنگام وقوع حادثهای با آن روبهرو هستند اضطراب و استرسی است که به خود و فرد مصدوم وارد میکنند و باعث میشود تا پزشکان و پرستاران هم از خدمترسانی به موقع محروم شوند. بنابراین پیشنهاد میکنیم حتما در کلاسهای آموزشی کمکهای اولیه شرکت کنید تا اگر حادثهای برای شما یا اعضای خانوادهتان رخ داد، بتوانید از چنین آموزشهایی به طور مفید استفاده کنید.
