باید یاد بگیریم که تقلب بد است

در ایران توجه به تقلب (fraud) و تخلف (misconduct) در پژوهش با حکایت یک تقلب آغاز شد. موضوع از این قرار بود که یک عضو سابق هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی، کپی مقاله‌ای را از دانشمندی استرالیایی ۲ بار با نام خودش در مجله‌های انگلیسی‌زبان منتشر کرده بود (یک بار فقط با نام خودش و بار دیگر به همراه نویسنده‌ای دیگر)... دانشمند استرالیایی که متوجه تقلب ‌شد، سعی کرد به دانشگاه مبدا یا فرد متقلب اعتراض کند ولی به هر دلیل ایشان را نیافت و اعتراض خود را به گوش دانشجویان ایرانی حاضر در استرالیا رساند. احساس شرم و ناراحتی در این دانشجویان باعث شد ایمیلی به دوستان خود بفرستند تا این تقلب مخفی نماند. این ایمیل بارها در میان محققان و اعضای هیات علمی در کشور دست‌به‌دست شد. یک تقلب آشکار، شرایطی را فراهم کرد تا جامعه علمی کشور موضوع تقلب و تخلف در پژوهش را جدی‌تر بگیرد. از آن زمان اتفاقات زیادی افتاده که از جمله آن تدوین آیین‌نامه بررسی و رسیدگی به موارد تخلف در پژوهش است که به تصویب وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی رسید. این تقلب، البته تکان‌دهنده بود. به این نوع تقلب اصطلاحا «سرقت ادبی» می‌گویند ولی معمولا حجم سرقت از این کمتر است (مثلا بخشی از یک مقاله سرقت ادبی می‌شود). کشف سرقت ادبی این روزها ساده‌تر شده است. نرم‌افزارهایی ساخته و منتشر شده‌اند که متن مقاله‌های موجود را در اینترنت با هم مقایسه می‌کنند و موارد احتمال سرقت را شناسایی و گزارش می‌دهند. سرقت ادبی را البته می‌توان پیچیده‌تر انجام داد، مثلا ترجمه مقاله به زبان دیگر و چاپ آن (یا بخشی از آن) به نام خود. در این کار، معمولا ذهن به سمت ترجمه کارهای بین‌المللی به فارسی و چاپ آن در کشور معطوف می‌شود. اما مواردی هم بوده که کار محققان کشور که به فارسی چاپ شده، به انگلیسی برگردانده و متقلبانه منتشر شده است. در یک مورد تکان‌دهنده که دقت یکی از دانشجویان دقیق و علاقه‌مند باعث کشف آن شد، مقاله چند محقق ایرانی که در سال ۱۳۸۱ در مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران چاپ شده بود، به زبان انگلیسی برگردانده و در سال ۲۰۰۵ به نام فردی که از محققان نبود، در مجله MiddleEast Journal of Family Medicine منتشر شده بود. این بار البته نویسنده متقلب، نه‌تنها متن و کار محققان اصلی را سرقت کرده، بلکه برای ردگم‌کنی، برخی اطلاعات مطالعه را هم جعل و تحریف کرده بود. از نظر طبقه‌بندی شدت تقلب، «جعل» و «تحریف» شدت بیشتری دارند و تقلب‌هایی بزرگ‌تر از سرقت ادبی هستند. البته تغییر داده‌ها، گزارش دروغین درباره نحوه اجرای مطالعه یا تحلیل آن، تغییر و دستکاری در حجم نمونه، از موارد دیگر تقلب‌های جدی هستند که به تفصیل در آیین‌نامه مصوب وزارت بهداشت آمده‌اند. اولین گام برای کاهش یک بدرفتاری، پذیرش وجود آن است. ریچارد اسمیت، سردبیر سابق مجله BMJ، در سخنرانی‌ای در همین مورد، تقلب در پژوهش را به بدرفتاری با کودکان تشبیه کرد، به اینکه سال‌ها بدرفتاری با کودکان کتمان می‌شد و فقط به بیماری روانی، اعتیاد یا مشکلات بسیار ویژه والدین یا قیمان خاص نسبت داده می‌شد. توجه به بدرفتاری با کودکان زمانی جدی شد که جامعه آن را به‌عنوان یک معضل اجتماعی پذیرفت. تقلب در پژوهش (و البته عدم صداقت در عرضه خدمت به‌طور کلی) از همین گروه است. درست است که درصدی (و احتمالا درصد کوچکی) از جامعه پژوهش، آگاهانه متقلب هستند یا ناآگاهانه تخلف پژوهشی دارند، این درصد به هر حال وجود دارد. حفظ حرمت پژوهش و پژوهشگر در پیشگیری از بروز تقلب، شناسایی موارد تقلب و برخورد متناسب و قانونی با متقلبان است. با گسترش هر چه بیشتر مطالعه‌های پژوهشی در کشور، تعداد چنین تخلف‌هایی ممکن‌است افزایش یابد. به‌خصوص اینکه در برخی دانشگاه‌ها برای افراد هدف‌گذاری تعداد مقاله شده است (مثلا انتظار می‌رود در سال هر فرد تعداد معینی مقاله داشته باشد) بنابراین اگر فرد سابقه موثر پژوهشی نداشته باشد، ممکن است به دنبال «راه آسان» بگردد و در دام تقلب بیفتد. در مبارزه با تقلب (هر نوع تقلبی)، ۳ راهبرد اساسی وجود دارد: ۱) کاهش انگیزه برای انجام تقلب و جلوگیری از بروز آن، ۲) شناسایی موثر و دقیق تقلب انجام‌شده و ۳) برخورد با متقلب و جبران تقلب انجام‌شده. راهبرد اول، مداخلاتی مثل آموزش گسترده در مورد انواع تقلب و عواقب انجام آن، تدوین آیین‌نامه‌های بازدارنده، آموزش سردبیران و اعضای تحریریه‌ مجله‌های علمی درباره تقلب، گسترش فرهنگ شفافیت، صداقت و راستگویی در انجام و گزارش‌دهی پژوهش‌های انجام شده و نظیر آن را شامل می‌شود. در این زمینه کارهایی در کشور انجام شده ولی تلاش بسیار بیشتری لازم است. هنوز هم در جلسه‌هایی که به تدریس موضوع می‌پردازم، با افراد زیادی مواجه می‌شوم که هنوز با این موضوع آشنا نشده‌اند و مصادیق تقلب را نمی‌شناسند. در زمینه راهبرد دوم (شناسایی دقیق و موثر تقلب‌ها) هنوز کارهای زیادی باید انجام شود. استفاده گسترده از نرم‌افزارهای کشف سرقت ادبی، به‌کارگیری روش‌های آماری شناسایی تقلب در داده‌ها و گزارش‌های تحلیل، بازدید از سایت‌ها و داده‌های اصلی مطالعه‌‌های انجام شده (به‌خصوص درمورد کارآزمایی‌های بالینی) از آن جمله‌اند. نقش معاونت‌های پژوهشی دانشگاه‌ها، شوراهای پژوهشی مراکز تحقیقاتی و دانشکده‌ها و هیات‌های تحریریه و داوران مجله‌های علمی پژوهشی در این زمینه حیاتی است. در سال‌‌هایی که عضو تحریریه مجله حکیم هستم، با مواردی از تقلب مواجه شده‌ایم که با دقت همکاران تحریریه و داوران مجله شناسایی شده‌اند. نمونه چاپ‌شده بسیار خواندنی از شناسایی تقلب به‌وسیله تحریریه مجله در Hepatitis Monthly منتشر شده است. شناسایی موثر موارد تقلب در کشور هنوز نظام‌مند نشده، مثلا هنوز به‌طور واضح تکلیف مواردی که در تحریریه مجله‌های شناسایی می‌شوند، مشخص نیست. مجله چه برخوردی باید داشته باشد؟ آیا گزارش کند؟ آیا در مجله منتشر کند؟ مرجع گزارش کجاست و نظیر آن. ضمن آنکه هنوز بسیاری از اعضای شوراهای پژوهشی و تحریریه مجله‌ها در کشور با موضوع آشنایی فنی و تکنیکی ندارند که بتوانند برخورد موثر داشته باشند. اجرای کامل آیین‌نامه تخلفات پژوهشی، مداخله اصلی در راهبرد سوم (برخورد با متقلب و جبران تقلب انجام‌شده) است. خوشبختانه عزم دانشگاه‌ها و وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی در این زمینه جدی است. آموزش دقیق آیین‌نامه به‌خصوص به روسا و معاونان پژوهشی دانشکده‌ها و مراکز تحقیقاتی ضروری است. فراموش نکنیم که حتی یک مورد تقلب می‌تواند حیثیت شغلی یک فرد، اعتبار یک مرکز یا دانشگاه و حتی اعتبار پژوهشی یک کشور را خدشه‌دار کند. متاسفانه مثال‌های متعددی از این‌گونه آسیب‌ها به‌علت تقلب در دنیا گزارش شده‌اند. در زمینه تحقیقات علوم پزشکی، موضوع جدی‌تر است، زیرا تقلب می‌تواند به اعتماد عمومی به حرفه پزشکی و نظام سلامت نیز آسیب بزند.