در زمانهای گذشته پزشکان برای درمان بیماری مریضانشان از طبیعت و گیاهان بهره میبردند. با گذشت زمان و صنعتیشدن دنیا ترکیبات بسیاری از داروها به سوی مواد شیمیایی پیش رفت و حالا بسیاری از مردم برای بهبود بیماریشان از داروهای شیمیایی استفاده میکنند؛ اما فراموش نکنید که جادوی طبیعت هنوز پابرجاست و مردم بسیاری هستند که کاملا به داروهای گیاهی اعتقاد دارند و از مواد اولیه طبیعت برای درمان بیماری و دردهایشان استفاده میکنند. آقای دکتر محمدباقر رضایی، متخصص شیمیگیاهی اطلاعات جامعی درباره اثرات داروهای گیاهی و رویکرد آن در جهان به ما میدهند.
● روند استفاده از داروهای گیاهی و طبیعی در ایران و جهان چگونه است؟
خوشبختانه مدتی است که موضوع گیاهان دارویی و استفاده از آنها در زمینههای درمانی جهانی شده و مورد توجه بسیاری از مردم قرار گرفته است. به هر حال مواد طبیعی ارزش بسیار بالاتری نسبت به مواد صنعتی و شیمیایی دارند و این برتری سبب شده که مواد طبیعی جواب بهتری نسبت به مواد ترکیبی شیمیایی بدهند و از لحاظ کاربردی در موقعیت بهتری قرار گیرند. پایه داروهای گیاهی و موادی که برای ترکیبات آنها استفاده میشود، همگی از گیاهان و طبیعت سرچشمه میگیرد. در ابتدا با توجه به میزان درخواست و تعداد جمعیت مردم داروهای گیاهی به همین روش تهیه میشدند و در اختیار مردم قرار میگرفتند. ولی به مرور زمان و با افزایش نیاز جامعه و مردم دیگر این مقدار از مواد طبیعی پاسخگوی تعداد آنها نبود، بنابراین سازندگان دارو کمکم به سنتز کردن ترکیبات دارویی روی آوردند و از آنجایی که نمیتوانستند از لحاظ طبیعی این مقدار را برای کل جامعه تهیه کنند، از ترکیبات سنتزی مواد مختلف استفاده کردند. البته بعد از مدتی دانشمندان متوجه شدند که خیلی از بیماریهای شناختهشده که توسط داروهای شیمیایی به درمان جواب مثبت ندادند به وسیله داروهای گیاهی رو به بهبودی قرار میگیرند، بنابراین دوباره به استفاده از مواد طبیعی روی آوردند. درحقیقت این اتفاق یک بازگشت جهانی است چراکه ما دوباره به گذشته برمیگردیم و از مواد گیاهی و طبیعی در طب استفاده میکنیم. این مساله با تولید کشت ارگانیک و ایجاد دهکدههای سلامتی گسترش پیدا کرد. موضوع دیگری که باید به آن توجه داشت این است که در کشت گیاهان دارویی از تاثیرات ژنتیکی نیز استفاده میشود یعنی گیاهان تقریبا از حالت اولیه خود خارج میشوند و امکان دارد که اثرات خاصی که قبلا داشتند از بین برود و بهکارگیری هورمونها یا مواد شیمیایی میتواند باعث تغییر ترکیب در آنها شود.
● وضعیت ایران در تولید داروهای گیاهی چگونه است؟
قدمت ایران در مورد داروهای گیاهی به سالیان بسیار دور بازمیگردد. مواد بسیاری از مصرف گیاهان دارویی در کشورمان از زمانهای گذشته وجود دارد ولی مدتی به دلیل خاصی این سابقه و تجربیات در سطح جهانی از یادها رفت. ولی بعد از تبلیغاتی که درباره این مساله توسط رسانه صورتگرفته است مجددا در حال بازگشتن به جایگاه اولیه و گذشته خود هستیم. البته به دلیل تخریب بخشی از طبیعت دیگر نمیتوان مثل گذشته امکانات آزاد و کمقیمت را در اختیار مردم قرار داد. کشور ما دارای پوشش گیاهی است که نسبت به بسیاری از کشورهای دیگر غنی و متنوع است. باید به این موضوع اشاره کنم که به دلایل متفاوت مخصوصا ارزان بودن برداشت از طبیعت و خریدارانی که به دنبال موادی با قیمت پایین هستند دیگر متاسفانه طبیعت کشور ما منبع مواد اولیه مناسبی برای جامعه ما و خارج نیست. در گذشته بسیاری از کشورها مایل بودند تا مواد اولیه را از ایران وارد کنند چون از هر پوششی به میزان بالا بدون هیچ نوع کود یا سمی وجود داشت و میتوانستند به راحتی مواد گیاهی مورد نیاز را از طبیعت برداشت کنند و گیاهان نیز خواص اولیه خودشان را حفظ کرده بودند. ولی وقتی این عرصه به سوی زراعی شدن و مسایل ژنتیکی میرود، همهچیز تغییر پیدا میکند و بعد بحث رویکرد و بازار جهانی به میان میآید. در حال حاضر مواد گیاهی به دلیل نیاز شرکتها و مردم علاوه بر مصرف دارویی در تولید اقلام دیگری مثل لوازم آرایشی و بهداشتی نیز مورد استفاده قرار میگیرد و باید بگوییم که صنعت همیشه به این مواد اولیه نیاز خواهد داشت. در ایران بعضی از مواد اولیه به صورت زراعی یا کشت طبیعی تهیه میشود و البته برخی از گونهها نیز به دلیل اینکه زمان زیادی طول میکشد تا بهثمر برسند، نمیتوان آنها را به صورت زراعی کشت کرد. بنابراین در این مورد طبیعت منبع بهتری برای بهرهبرداری از چنین مواد طبیعی است.
● برای توسعه عرصه محصولات گیاهی چه راهکاری را به تولیدکنندگان پیشنهاد میکنید؟
اگر بخواهیم تجارت تولیدکنندگان و سرمایهگذاران و بهطور کلی بازار گیاهان دارویی را بررسی کنیم این پیشبینی را میکنیم که قطعا در آینده واردکننده بسیاری از محصولات حتی محصولات پیشپاافتاده گیاهان دارویی یا به صورت دارو یا مکمل خواهیم بود، همانطور که درحالحاضر هم بعضی از گونهها به طرق مختلف وارد کشور میشوند. دلیل این مساله استاندارد نبودن معیارهای مناسب بازار جهانی است و متاسفانه بهدلیل بازار خوبی که بعضی از محصولات دارند این امکان وجود دارد که برخی از تولیدکنندگان برای کسب سود بهتر به تقلب در بازار روی بیاورند و در نهایت بهجای افزایش کیفیت محصولات گیاهی با کاهش آن روبهرو میشویم. باید توجه داشته باشیم که در این شرایط رویکرد بازار و جامعه ما از محصولات گیاهی به سمت کشورهای خارجی سوق پیدا میکند چون همه فکر میکنند محصولات کشورهای دیگر از استاندارد بالا و کیفیت بهتری برخوردار است. اگر تولیدکنندگان داخلی روش خود را برای تهیه محصولات گیاهی تغییر دهند به طور قطع پیشرفت چشمگیری در زمینه بازار تولیدات گیاهی خواهیم داشت. پیشنهاد ما در مورد این موضوع توجه و سرمایهگذاری بیشتری دولتمردان و احیای منابع طبیعی است. طبیعت منبع اصلی تولید مواد اولیه در محصولات گیاهی است بنابراین گسترش آن باید در اولویت قرار گیرد. با حفظ طبیعت گونههای ژنتیکی خاص نیز رشد پیدا میکنند و با کشت گونههای مختلف گاهی دیگر مشکل تولید محصولات یا مواد اولیه آنها را نخواهیم داشت ازاینرو حفظ منابع طبیعی در درجه اول باید یکی از اولویتهای کشور برای پیشرفت در عرصه محصولات گیاهی باشد. درحالحاضر بعضی از گونههای نادر گیاهی دیگر یافت نمیشوند و ما از لحاظ برداشت بیرویه و تغییر اقلیم با مشکل مواجه هستیم. ایجاد بانک و حفاظت از این بودجه از دیگر اولویتهای مهم هستند. علاوه بر اینها توسعه کشت ارگانیک و ایجاد باغهای سلامتی برای مردم و رویکرد پارکها و فرهنگسازی استفاده صحیح از آنها نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. به طور کلی هر بازاری که در رابطه با محصولی از سوی مردم و بازار مورد استقبال قرار گیرد احتمال تقلب در تولید آن محصول افزایش مییابد بهخصوص شرایط خاصی که برای تولیدکنندگان درآمدزا باشد.
● کدام منابع برای تهیه داروهای گیاهی معتبر هستند؟
خوشبختانه جامعه ایران به استفاده از گیاهان دارویی علاقهمند است ولی نمیداند که به کدام منبع رجوع کند. منابع مختلفی مثل شرکتهای تولیدکننده مواد اولیه گیاهان دارویی وجود دارند که باید چنین مراکزی به مردم معرفی شوند تا از وجود آنها به عنوان منبعی برای تهیه مصارف داروهای گیاهی آگاهی یابند. ایجاد فروشگاههای گیاهان دارویی توسط متخصصان این عرصه که تحت وزارتخانههای مربوطه مشغول به فعالیت هستند نیز از دیگر منابع تهیه مواد اولیه و داروهای گیاهی است. لازم به ذکر است کسانی که در این مراکز مشغول به کار هستند آموزشهای لازم و دورههای تخصصی را گذراندهاند و مردم با گروهی از متخصصان در زمینه مواد گیاهی مواجه هستند تا خدمات لازم را به آنها ارایه کنند. در مجموع هدف ما توسعه صنعت گیاهان دارویی و حفظ منابع طبیعی کشور است.
● چگونه میتوان تولیدات گستردهتری در زمینه داروهای گیاهی داشته باشیم؟
باید به این نکته اشاره کنم که در حال حاضر تعامل با کشورهایی که به محصولات گیاهی و دارویی ما علاقمند هستند ازجمله اهداف مهم و اصلی در بازار کشورمان است. ما سعی میکنیم با وضعیت کنونی که کشورمان در عرصه تولید محصولات گیاهی دارد، تولیداتی در حد انبوه داشته باشیم و با اینکه در برخی موارد زمینهای خیلی حاصلخیز به حد کافی نداریم اما میتوانیم با یک مدیریت مناسب برای تولید دستهای از گیاهان دارویی در کشتزارهای وسیع، محصولات گیاهی را به کارخانجات تولید کنیم و درحقیقت قدم محکمتری در این صنعت برداریم و به همه اثبات کنیم که توانایی تولید مواد اولیه حتی در گونههای خاص را هم داریم. به هرحال علاوه بر مدیریت در زمینه گیاهان دارویی باید آموزش لازم در جامعه و فرهنگسازی برای استفاده و حتی تولید محصولات گیاهی صورت بگیرد تا مردم موارد مصرف این محصولات را بدانند. البته اخیرا برنامههای خاصی را در صداوسیما به این مورد اختصاص دادهاند که هنوز در حد محدود است. امیدواریم پخش چنین برنامههایی از تلویزیون افزایش یابد تا فرهنگسازی خوبی از طریق رسانه صورت گیرد. در نتیجه مردم حتما به مصرف و حتی تولید محصولات گیاهی علاقمند میشوند. زمانی بسیاری از مردم به روستاها میرفتند تا مواد اولیه گیاهی را از طبیعت پیدا کنند ولی حالا این مساله برعکس شده و ما شاهد این هستیم که خیلی از روستاییان برای تهیه داروهای سنتزی و مواد اولیه به شهر میآیند. امیدواریم در آینده با تکیه بر طبیعت و تولید داروهای گیاهی دوباره به جایگاه اولیه خود بازگردیم و این مساله حتما از طریق آموزش توسط انجمنهای مربوطه و فعالیت آنها عملی خواهد شد. مردم باید بدانند که محصولات گیاهی به راحتی جمعآوری و تولید نمیشوند و همین تولیدات و مواد اولیه گیاهی اگر به سمت روستاها و طبیعت اطراف شهرها منتقل شود بهطور قطع منبع درآمد خوبی نیز برای روستاییان خواهد بود. بنابراین باید تلاش کنیم تا منابع طبیعی را حفظ کنیم و باعث تخریب آن نشویم و سرمایه ملی که در گذشته به طور گستردهای وجود داشته است، دوباره به حالت اولیه خود بازگردد تا از آن طریق در عرصههای داروهای گیاهی توسعه بیشتری پیدا کنیم.
● چرا اصولا مردم بیشتر از داروهای شیمیایی استفاده میکنند؟
داروهای مختلفی تحت اجازه وزارت بهداشت به عنوان داروهای گیاهی وارد بازار میشوند که به دلایل خاصی این داروها گرانتر از داروهای شیمیایی هستند. در حال حاضر داروهای گیاهی جز پوشش بیمه به حساب نمیآیند تا مردم بتوانند با هزینه کمتر آنها را تهیه کنند. از اینرو معمولا استقبال بیشتری از داروهای شیمیایی میشود. البته اعتقادات دیگری نیز برای مصرف داروهای شیمیایی وجود دارد. بسیاری از مردم فکر میکنند داروهای شیمیایی تاثیر سریعتری بر درمان بیماریها دارد.
● آیا میتوانیم به علم سنتی هم مثل علم امروزی اطمینان کنیم؟
علم سنتی پایه بسیاری از مواد اولیه داروها در دنیاست البته باید این مساله را نیز در نظر گرفت که در کنار این نظریه مواد اولیهای که توسط علم سنتی معرفی میشوند، باید به طور علمی ثابتشده باشند و به وسیله تجربیات و آزمایشهای متخصصان این زمینه مورد تجزیه و تحلیل و درنهایت تایید قرار گیرد و بعد از آن در اختیار مردم گذاشته شود. بسیاری از دانشمندان معتقدند تجربه و علم باید در کنار هم قرار گیرند تا بتوانند محصولی ایدهآل را بسازند. باید بدانید بسیاری از متخصصان برای درمان گونهای از بیماریها به جنگلهای آمازون و جاهایی میروند که مردم هنوز به داروهای شیمیایی دسترسی ندارند و روی این مساله که چطور در چنین مکانهایی توسط گیاهان درمان انجام میگیرد، تحقیق و بررسی میکنند.
● داروهای گیاهی چه تاثیری بر درمان بیماریها دارند؟
خوشبختانه وزارت بهداشت به طور مستقیم برای سازماندهی استفاده مردم از گیاهان دارویی دست به کار شده است تا بازاری ایجاد کند که در پی آن مردم برای مصارف دارویی و درمانی از گیاهان دارویی استفاده کنند. البته میزان و مرحله بیماری نیز در اینجا اهمیت دارد. گاهی اوقات بیماری افراد تا حدی پیشرفت میکند که دیگر به درمان توسط چنین داروهایی جواب نمیدهد. تفاوت عمدهای که داروهای گیاهی و شیمیایی دارند این است که داروهای گیاهی تدریجا بر خطری که بدن را تهدید میکند، اثر میکند و امکان دارد میزان دزی که بدن شما برای رفع بیماری احتیاج دارد، بلافاصله تاثیر نگذارد، ولی داروی شیمیایی به سرعت اثر خود را نشان میدهد. اما به طور کلی بسیاری از گیاهان دارویی در درمان سرطانها و بیماریهای روحی - روانی مورد استفاده قرار میگیرند. خیلی از گیاهان میتوانند اثرات مثبتی را برای بیماران داشته باشند؛ حتی سبزیجاتی که شما از سبد غذایی هر روزتان استفاده میکنید مثل دارو عمل میکند.
● داروهای گیاهی در چه مراکزی تولید میشوند؟
برای تهیه داروهای گیاهی مراحلی هستند که باید در طی آنها بررسیهای لازم برای تاثیرات گیاهان صورت گیرد و نوع ترکیبات آنها مشخص شود. این آزمایشها در مراکز تحقیقاتی و پژوهشکدههای گیاهان دارویی دانشکدهها انجام میشوند که معمولا در چنین مراکزی ارزیابی اولیه مواد از گیاه مورد بررسی قرار میگیرد. در مرحله بعدی عصاره گیاه را روی حیوانی امتحان میکنند و اگر نتیجه آن ارزشمند بود و اثر خوبی داشت وارد پروسه بالینی میشود. البته اگر بخواهیم چنین پروسهای را در داخل کشور انجام دهیم به زمانی طولانی حدود ۱۰ سال احتیاج خواهیم داشت. در حال حاضر وزارتخانه بهداشت، داروهایی را به راحتی ثبت میکند که در وزارت بهداشت تاییدشده باشد. درحقیقت وزارت بهداشت داروهایی را تصویب میکند که در دنیا روی آنها کار شده و اثرات آن کاملا مشخص شده باشد و بنا بر آن داروی استاندارد میتوانیم معادلش را در ایران بسازیم.
● چرا آمارها از میزان مصرف داروهای گیاهی هنوز به حد مطلوب نرسیده است؟
در این مورد باید بگویم که اولا بحث بیمه مطرح میشود. همانطور که اشاره کردیم گیاهان دارویی جزو پوشش بیمه به عنوان دارو نمیشود. مساله دیگر این است که دستهای از پزشکان یا بیماران هنوز اعتقاد ندارند یک گیاه میتواند بیماریها را درمان کند. گیاه از زمانی که بذر است و در زمین کاشته میشود تا زمانی که دوباره خودش بذر تولید میکند، شرایط بسیاری را برای ایجاد ترکیبات مختلف میگذراند و اگر اجزای مختلف ساختار یک گیاه را مورد بررسی قرار دهیم، متوجه خواهیم شد که ترکیباتی در آن وجود دارد که میتوانند درمانگر بعضی از بیماریها باشند. نکته مهمی که در اینجا میخواهم مطرح کنم این است که برای استفاده از گیاهان دارویی باید به تاثیر آنها اعتقاد داشته باشیم. فکر میکنم در آینده نزدیک بسیاری از مردم از این موضوع استقبال خواهند کرد. در کنار همه این موارد باید بگویم ما تعداد زیادی داروی گیاهی در کشور نداریم درحقیقت تعداد چنین داروهایی بسیار محدود است و انواعی که در ایران وجود دارد، شامل گروهی مشابه از این داروهای گیاهی نیز میشود و تنوع زیادی از این محصولات در کشورمان تهیه نمیشود و دلیل آن طولانی بودن مدت تولید و کمبود مواد اولیه است ولی با تدابیری که در این عرصه در حال انجام است، به طور قطع صنعت گیاهان دارویی در کشور توسعه پیدا خواهد کرد.
● چه پیشنهادی برای کسانی که میخواهند از داروهای گیاهی استفاده کنند، دارید؟
به خانوادههای محترم توصیه میکنم تا به این موضوع توجه داشته باشند که داروهای گیاهی نیز درصورت مصرف بیش از حد همانند داروهای شیمیایی عوارض جانبی را به دنبال دارند. به علاوه بسیاری افراد سودجو از عدم اطلاعات مردم در مورد گیاهان دارویی سوءاستفاده میکنند و گاهی شاهد این هستیم که گیاهان را به صورت خردشده در اختیار مردم میگذارند. پیشنهاد میکنم تا از این گیاهان که گاهی نیز به صورت بستهبندی هستند، استفاده نکنید مگر اینکه از سلامت یا مهر استاندارد وزارت بهداشت روی آن مطمئن باشید.
از آنجایی که مواد اولیه گیاهی گرانقیمت هستند، برخی از فروشندگان سعی میکنند تا مواد شیمیایی را با آن مخلوط کنند، این مساله یکی از مواردی است که اخیرا بسیار با آن مواجه میشویم؛ پس سعی کنید داروها و مواد اولیه گیاهی را از مراکز و افراد معتبر خریداری کنید و هنگام استفاده این مواد حتما به مقدار دز مصرفی خود دقت کنید و بدانید حتی داروهای گیاهی نیز مثل داروهای شیمیایی میتوانند موجب بروز مسمومیت و آسیب شوند. گروهی از مردم عادت دارند از عطاریها گیاهان دارویی را تهیه کنند ولی متاسفانه بسیاری از افرادی که در چنین مکانهایی فعالیت میکنند، اطلاعات پزشکی ندارند و ممکن است داروهای اشتباهی را به شما تجویز کنند. بنابراین در تهیه داروهای گیاهی از چنین افراد احتیاط کنید، چراکه بسیاری از آنها تجربه کافی در این زمینه ندارند.
