بازخوانی یک رخداد تاریخ ساز

کاپیتولاسیون، یک اصطلاح حقوقی است و در معنای «حق قضاوت کنسولی» به کار می رود. در عرف بین الملل، کاپیتولاسیون به معنای هر توافقی است که به موجب آن کشور «الف» به کشور «ب» اجازه می دهد که از قوانین خود برای اتباعش در داخل مرزهای کشور «الف» استفاده کند. نخستین بار این شکل از توافقات، که در واقع مخدوش کننده استقلال یک کشور است، میان کشورهای اروپایی و سلاطین عثمانی بسته شد تا به موجب آن زائران و تاجران مسیحی اگر در امپراطوری عثمانی خبط و خطایی نمودند، نه با قوانین عثمانی ها بلکه با قوانین اروپایی محاکمه شوند و به مسائل حقوقی شان رسیدگی شود.در ایران از دوران صفویه این نوع از توافقات پایدار شدند. نخستین بار در ۱۸۲۸ عباس میرزا پس از شکست از روس ها با بستن عهدنامه ننگین ترکمانچای، که ازسوی دولت روسیه به دولت ایران تحمیل شد، به کاپیتولاسیون تن داد. براساس این عهدنامه از آن پس همه روس ها باید برطبق قوانین روسیه محاکمه شوند ولاغیر.البته فقط روسیه نبود که از این مزایا استفاده نمود، بلکه دولت انگلستان نیز بعد از شکست ناصرالدین شاه در جنگ هرات ۱۸۵۶ میلادی، به واسطه معاهده پاریس که بین دو دولت ایران و انگلستان بسته شد توانست اتباع خود را تحت لوای حق قضاوت کنسولی درآورد. این وضعیت ادامه یافت تا سال ۱۳۰۷ که حق قضاوت کنسولی برای همه اتباع خارجی لغو شد. در زمان جنگ جهانی دوم، درتاریخ ۱۳۴۲ که اسدالله اعلم به نخست وزیری رسید این حقوق مجددا احیا شد و این بار حق قضاوت کنسولی به اتباع و مستشاران آمریکایی در ایران رسید. این قانون بعد از آنکه اعلم برکنارشد و منصور به نخست وزیری رسید در ۱۳۴۴ به واسطه رأی مجلس سنا قانون برخورداری آمریکایی ها از حق قضاوت کنسولی را تصویب نمود. براساس این قانون به نظامیان آمریکایی مأمور در ایران و وابستگانشان مصونیت سیاسی اعطا می شد و کلیه مستشاران آمریکایی در ارتش، از حیطه قانون ایران برکنار می شدند. به گونه ای که اگر آنان مرتکب جرم و جنایتی در ایران می گردیدند در دادگاه های ایران جواب گو نبودند. وزارت دفاع آمریکا مدتها بود که ایران را برای بستن چنین قراردادی تحت فشار گذاشته بود. یازده روز پس از تصویب معافیت نظامیان آمریکایی از شمول قضایی ایران، دولت منصور وام ۲۰۰ میلیون دلاری از یک بانک آمریکایی را با تضمین دولت آمریکا، به مجلس برد و به تصویب رساند. این وام به خرید سلاح های از جنگی ای آمریکا اختصاص داشت محافل سیاسی ایران واگذاری این وام را پاداش آمریکا به ایران، به خاطر تصویب لایحه کاپیتولاسیون به شمار آوردند.چند روز پس از تصویب این لایحه، یک نسخه از مشروح مذاکرات مجلس به دست امام خمینی(ره) رسید. امام از مفاد لایحه برآشفت و در سخنرانی تاریخی چهارم آبان ۱۳۴۳، شاه، آمریکا و رژیم صهیونیستی را به شدت مورد حمله قرار داد. در حالی که رژیم منحوس پهلوی می کوشید تا با برگزاری تبلیغاتی پرزرق و برق جشن چهارم آبان ۱۳۴۳ به بهانه چهل و پنجمین سال تولد شاه این مسئله را به فراموشی سپارد، امام خمینی(ره) سخنرانی خود را در همان روز ایراد و در همه جا منتشر شد. امام(ره) از تصویب این لایحه به قدری ناراحت بود که سخنرانی خود را بعد از یاد و نام خدا، با آیه - انالله و اناالیه راجعون- آغاز نمودند و بیان داشتند که: رژیم ایران، استقلال کشور را فروخت و در عمل، دست نشاندگی خود را به آمریکا اعلام کرد، چنین روزی عزای ملت ایران است و جا دارد مردم بر سر در منازل و مغازه های خود پرچم سیاه بیاویزند. اما در ادامه فرمودند که: اگر کسی سگ آمریکایی را با اتومبیل زیر بگیرد بازخواستش می کنند، حتی اگر شاه ایران باشد. اما چنانچه یک آشپز آمریکایی شاه ایران را زیر بگیرد، بزرگ ترین مقام را زیر بگیرد کسی حق اعتراض ندارد. به دنبال این سخنرانی، امام خمینی(ره) اعلامیه ای نیز منتشر کرد و تصویب لایحه کاپیتولاسیون را افشا و محکوم نمود و آن را (سند بردگی ملت ایران) و (اقرار رژیم به مستعمره بودن ایران و ننگین ترین و موهن ترین تصویب نامه غلط دولت های بی حیثیت) نامید و نسبت به سوءاستفاده های ناشی از آن هشدار داد. به فاصله چند روز پس از این سخنرانی، در نیمه شب ۱۳ آبان، کماندوهای رژیم منحوس پهلوی منزل امام را در قم محاصره نمودند و ایشان را دستگیر کرده و به تهران منتقل کردند و امام از آن پس به ترکیه تبعید شد و از آنجا به عراق منتقل شدند. مردم با شنیدن خبر بازداشت و تبعید امام(ره) دست به اعتراض و تظاهرات زدند و در تهران و قم و بسیاری از شهرستان های دیگر بازارها تعطیل شد و وضعیت از حالت عادی خارج شد، حوزه های علمیه در اعتراض به این حرکت شنیع رژیم تعطیل شدند و مراجع عالی قدری چون آیت الله نجفی مرعشی، میلانی، گلپایگانی، خویی، قمی و بهبهانی با ارسال نامه هایی مراتب اعتراض خود را به این اقدام ابراز کردند. حوادث به نحوی پیش می رفت که آرام آرام ارکان رژیم پهلوی سست می شد، سه ماه پس از تصویب این لایحه و تبعید امام، حسنعلی منصور توسط محمد بخارایی- از اعضای هیئت موتلفه اسلامی، ترور شد و چندماه بعد خود محمدرضا شاه توسط رضا شمس آبادی که یکی از محافظان کاخ مرمر بود ترور شد گرچه شاه ملعون جان سالم به در برد ولی این حادثه پیش پرده حادثه ای عظیم تر بود که در سال ۵۷ به نمایش درآمد. امام خمینی(ره) به عنوان فقیهی مبارز، بر مبنای دین حنیف اسلام و آموزه های قدسی تشیع با این لایحه به مبارزه برخواست. امام با توسل به قاعده (نفی سبیل) [لن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا: خداوند هرگز نه در گذشته و نه در آینده برای کافران نسبت به اهل ایمان راه تسلط باز نگذاشته و باز نخواهد گذاشت]، صراحتاً با مبانی این لایحه به مخالفت برخواست و آنرا خلاف شرع و ناحق توصیف نمودند.بعد از رحلت آیت الله بروجردی، شاه تصور می کرد که دیگر از جانب علما و مذهبیون مخالفی ندارد و شخص ذی نفوذی وجود ندارد که توده مسلمان ایران را رهبری نماید، از این رو زنجیره ای از اقدامات ضدمذهبی همچون لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی را جهت گسترش فساد و فحشا و بی بند و باری و انقلاب سفید را به راه انداخت. ولی امام خمینی(ره) رهبری نهضت به راه افتاده را به دست گرفت و با رهنمودها و واکنش های خود در برابر اقدامات رژیم مقاومت نمودند. و در نهایت نیز رژیم تاب اعتراضات امام خمینی(ره) را نیاورد و ایشان را تبعید نمود. شاه تصور می کرد با تبعید امام به ترکیه و از آنجا به کشور عراق، نهضت را فرو خواهد نشاند ولی در مدت تبعید امام تا زمان وقوع انقلاب اسلامی مردم ایران، هیچ گاه اتصال امت اسلامی ایران با امام امت نگسست. امام خمینی(ره) در طول اقامت خود در عراق مباحث پیرامون ولایت فقیه را مورد بازخوانی قرار داد و مجدداً آنها را در سطح حوزه های علمیه مطرح نمود و از منظر نظریه ولایت فقیه، حکومت اسلامی را تبیین نمود، حکومتی که طی سال های مبارزه از ۴۲ به بعد همواره در بطن فعالیت های نهضت اسلامی ایرانیان بود. در واقع مدت زمان تبعید امام(ره)، فرصتی برای پرورش فکری مبارزان مسلمان در ایران بود تا به بلوغ فکری برسند و ضرورت وجود و ایجاد حکومتی مبتنی بر آموزه های اسلامی را درک نمایند.روحانیت همواره در ایران از جایگاه والایی در بین افکار عمومی برخوردار بودند و این بدلیل داشتن روحیه ضد استکباری و ضداستعماری بود که در طول تاریخ از خود نشان داده بودند. اعتراض امام خمینی(ره) در واقع در امتداد فتوای میرزای شیرازی در جهت منع استعمال توتون و تنباکو بود، هر دو حادثه نقاط عطفی در تاریخ ایران بودند که نشانگر حضور آموزه های اسلامی در جان و تن و سراسر زندگی روزمره ایرانیان بود. پیروی مردم از واکنش های امام خمینی(ره) تنها به یک چیز دلالت داشت و آن هم این بود که مردم خواهان حکومتی اسلامی بودند که در آن تنها قوانین ناب اسلامی جریان داشته باشد و لاغیر.