اولین‌باری که نامه آمد

در تهران قدیم، بازارها و کاروانسراها که محل اقامت تجار محسوب می‌شد، وسیله‌ای برای ارتباط ساکنان شهرها با مردم دیگر نقاط به حساب می‌آمد. معمولا کسانی که می‌خواستند در جریان اخبار و حوادث شهرستان‌های دور و نزدیک قرار گیرند، در بازارها و کاروانسراها جمع می‌شدند چرا که بازار حکم پستخانه شهر را داشت و معمولا کاروان‌ها نامه‌هایی از تجار مقیم در خارج یا ساکن در شهرستان‌ها به همراه داشتند یا گاهی افراد عادی که علاقه‌مند بودند تا نامه‌های‌شان را به مقصد برسانند، متوسل به کاروان‌های تجاری می‌شدند، از جمله کاروانسرای معروف تهران که اختصاص به این کار داشت، کاروانسرای ملاعلی بود. ● یادگاری از امیرکبیر یکی از یادگاری‌های میرزاتقی‌خان امیرکبیر آن‌طور که گفته‌اند وقتی که مغضوب دربار شد و به فین کاشان تبعید شد چون احساس می‌کرد مرگش نزدیک است برای آنکه یادگاری از خود باقی گذارد، طی وصیت‌نامه‌ای برای شیخ‌العراقین (از مجتهدان معروف تهران آن دوره) ثلث اموال و دارایی خود را به وی واگذار کرد تا صرف امور خیریه کند. بعد از به شهادت رسیدن امیرکبیر، وصیت اجرا و شیخ‌العراقین از محل آنچه که به وی واگذار شده بود، یک مسجد و یک مدرسه ساخت که در انتهای بازار ارسی‌دوزها (بازار پاچنار) پابرجاست. همچنین وی بازار امیر را ساخت و وقف کرد که امروزه بورس پارچه‌فروشان در بازار بزرگ تهران است. در آن زمان قرار شد که پستخانه مرکزی در سرای امیر قرار بگیرد و روزهایی که گاری پستی به این محل می‌رسید، سرای امیر جای سوزن انداختن نبود. ● سابقه پست در تهران یکی از اقدامات مهم دوران صدارت امیرکبیر، نظم بخشیدن به پست بود. وی در سال ۱۳۲۶ هـ.ش به صرافت تامین امکاناتی برای ایجاد ارتباط مردم ساکن در مناطق مختلف کشور با یکدیگر افتاد و با وجود محدودیت امکانات، به وضع پست دولتی رسیدگی کرد و برای نخستین‌بار به ساختمان چاپارخانه‌ها و خطوط منظم پستی همت گماشت و میرزا شفیع‌خان چاپارچی را به سمت ریاست پست دولتی واگذار کرد. در پی سفر ناصرالدین‌شاه به اروپا، شخصی به نام گوستاوریه از کشور اتریش به ایران آمد و او بود که اولین نظام نام پست ایران را تهیه کرد و با کوشش وی، ایران به اتحادیه جهانی پست ملحق شد که به توصیه کارشناسان اتریشی به جای پست دولتی، وزارت پست تاسیس شد که نخستین وزیر آن علی‌خان عین‌الدوله بود. وزارت پست یکی از شش وزارتخانه‌ای بود که برای نخستین‌بار در کشور برای اداره امور به وجود آمد که با اختراع تلگراف و راه یافتن آن به ایران به وزارت پست و تلگراف تغییر نام داد. پس از ترور ناصرالدین‌شاه، گروهی کارشناس بلژیکی به استخدام دولت ایران درآمدند و توانستند دگرگونی‌هایی در وضع پست ایجاد کنند و گروهی از کارکنان پست را با تشکیلات و شیوه‌های نوین پستی آشنا سازند و در سال ۱۲۸۱ هـ. ش، شخصی به نام «نوز» که وزارت پست، گمرک و مدیریت صندوق مالیه کشور را برعهده داشت، با ایجاد تغییراتی در مقررات پستی و گمرکی راه ورود هر نوع کالایی را به کشور همراه ساخت و چنین رفتار شخصی و خودسری کار را به جایی ‌رسانید که در زمان محمدعلی‌شاه یکی از کارشناسان بلژیکی به نام «ویکتور کاستنی» که ریاست گمرک و پست را برعهده داشت، به چاپ تمبر با نام خود پرداخت و در نتیجه باعث شد که واکنش‌های زیادی شکل بگیرد و در نهایت کارشناسان خارجی برکنار شوند اما متاسفانه در زمان سلطنت احمدشاه مجددا مستشاران و کارشناسان خارجی در پست ایران نفوذ کردند و اعمال قدرت‌شان به جایی رسید که حتی یک روز در اتاق وزیر پست را قفل کردند و وی را به محل کارش راه ندادند و در واقع وزیر ایرانی را در دفتر کارش حبس کردند. پس از نظم بخشیدن به پست یا ایجاد پست نوین در ایران که پس از مرگ امیرکبیر، سرای امیر، محل اولیه پستخانه به شمار می‌رفت و زمانی که مستشاران بلژیکی وارد خدمت در پست ایران شدند، پستخانه تهران به ساختمان قدیمی‌سازی در خیابان لاله‌زار انتقال یافت و چون آن ساختمان به هیچ‌وجه با احتیاجات پست تطابق نداشت و اتاق‌های آن کوچک و تاریک بود و به طور کلی فضای آن برای انجام امور پستی مناسب به نظر نمی‌رسید، در سال ۱۳۰۱ هـ. ش، قاسم‌خان صوراسرافیل ماموریت یافت تا اقدامات لازم را برای ایجاد ساختمانی جهت پستخانه تهران انجام دهد. وی با صرف هزینه ۵۰۰ هزار تومان و با مساحت ۱۸ هزار متر مربع، به احداث ساختمان پستخانه در خیابان سپه سابق (امام خمینی) در چند سال بعد افتتاح و مورد بهره‌برداری قرار گرفت که به انبار گمرکات پستی معروف بود و بعد از اختراع تلگراف و تلفن به اداره پست، تلگراف و تلفن تغییر نام یافت. جالب است که بدانید نخستین محموله پستی تهران در بهمن ماه سال ۱۲۵۴ هـ. ش در ساعت شش بعدازظهر از پایتخت به مقصد تبریز و جلفا حرکت کرد.