از زلزله ژاپن تا سرطان و نازایی

سونامی ویرانگر ژاپن جان هزاران تن را گرفت و آسیب به نیروگاه هسته‌ای فوکوشیما به دنبال زمین‌لرزه بهداشت منطقه را مورد تهدید جدی قرار داده. دانشمندان می‌گویند پرتوهای رادیواکتیو به چند برابر حد مجاز رسیده است... مطالعات روی بازماندگان هیروشیما و ناکازاکی نشان می‌دهد که قرارگیری در معرض این تشعشعات، خطر سرطان‌های خون، ریه، کبد و انواع تومورها را بالا می‌برد. مقامات ژاپنی از مردم خواسته‌اند از خوردن شیر، ماهی، گوشت و سبزیجات خودداری کنند. برای اطلاعات بیشتر در مورد پرتوهای رادیواکتیو و اثرات مخرب آن روی اعضای بدن پای صحبت‌های دکتر عبدالرسول صداقت، رادیولوژیست و رییس انجمن رادیولوژی ایران نشستیم. ▪ آقای دکتر! زلزله ژاپن و صدمه به نیروگاه فوکوشیما وحشت زیادی بین ساکنان منطقه ایجاد کرده. به طور کلی تشعشعات هسته‌ای از چه عناصری به وجود آمده‌اند؟ - تشعشعات هسته‌ای از مواد و عناصر طبیعی به وجود می‌آیند. این مواد در طبیعت موجود هستند. آنچه مسلم است منظور از منابع طبیعی، مواد رادیواکتیو نیست چرا که منابع طبیعی در جاهای خاصی قرار دارند. مثلا در معادن یا در سطح کره زمین پراکنده هستند و چندان سلامت بشر را تهدید نمی‌کنند اما زمانی که انسان‌ها این مواد را با غلظت بالاتری تولید می‌کنند به دنبال اهدافی هستند. این اهداف می‌تواند صلح‌طلبانه یا جنگ‌طلبانه باشد. اهداف صلح‌طلبانه شامل مسائل فیزیکی از قبیل به دست آوردن انرژی مثل انرژی برق یا در صنعت کشاورزی تغییر ژن‌ها یا کیفیت بذرها و گیاهان و در پزشکی به عنوان روش‌های تشخیصی یا درمانی است. در موارد غیرصلح‌طلبانه عمدتا در جهت تولید سلاح‌های جنگی است ولی تولید این مواد در آزمایشگاه‌ها و نیروگاه‌ها خطرناک است. ▪ در ساختن نیروگاه‌های اتمی چه استانداردهایی را در نظر می‌‌گیرند؟ - در حالت عادی برای هر نیروگاه اتمی ۲ شعاع ۵ کیلومتری در نظر می‌گیرند. ۵ کیلومتر اول و ۵ کیلومتر دوم که مجموعا ۱۰ کیلومتر است و شعاع خطر محسوب می‌شود. مسائل جمعیتی و شهرنشینی ممکن است مشکلات عمده‌ای پدید آورد. نیروگاه‌های اتمی باید به گونه‌ای ساخته شوند که در صورت بروز زلزله یا هر حادثه دیگر فضای اطراف وسیع باشد یا اگر محل مسکونی در نزدیک آن واقع شده بتوان ظرف کمتر از ۲ ساعت منطقه را کاملا تخلیه کرد. اگر نیروگاه‌ها نزدیک به شهرهایی باشند که حدود ۳۰۰ هزار نفر جمعیت دارد امکان تخلیه در مدت ۲ ساعت وجود ندارد. خوشبختانه این مساله در مورد نیروگاه بوشهر کاملا رعایت شده است. ▪ میزان صدمه به چه صورتی است؟ - همان‌طور که گفتم خطر تا شعاع ۱۰ کیلومتری است. البته اگر موجوداتی مانند ماهی، گاو یا سایر حیوانات در معرض اشعه قرار گرفته باشند و به جای دیگری منتقل شوند ممکن است این تشعشعات را با خود همراه داشته باشند. ▪ آیا فرد مصدوم علائمی هم دارد؟ - مواقعی که حجم تشعشع مثل حادثه هیروشیما بالا باشد در مدت‌زمان کمی از علائم مختصر یا کوچک مثل التهاب پوستی شروع می‌شود و تا التهاب در مخاط نای و دستگاه تنفس و حتی مرگ بیمار پیش می‌رود اما تشعشعاتی مانند فوکوشیمای ژاپن که به تدریج ساطع می‌شود در درازمدت می‌تواند اثرات بیولوژیکی بر جای گذارد. بافت‌هایی مانند تیرویید، اشعه و مواد رادیواکتیو را به خود جذب می‌کنند و در درازمدت به سلول‌های سرطانی تبدیل می‌شوند. به طور کلی سلول‌هایی که جوان‌تر هستند طول عمر کمتری دارند و مرتب در بدن ساخته می‌شوند. سلول‌های خونی، مغز استخوان و طحال جزو این دسته سلول‌ها هستند. علاوه بر این افراد در معرض تشعشع بیشتر در معرض بیماری‌های عفونی یا کاتاراکت (آب‌مروارید) هستند. اگر شرایط به گونه‌ای باشد که میکروب‌ها در یکی از اعضای بدن مانند کلیه فعالیت کنند گلبول‌های سفید در مقابل میکروب صف‌آرایی کرده و فورا مقابله می‌کنند و امکان دارد فرد در مدت اندکی دچار تب یا سوزش ادراری ‌شود. گلبول‌های سفید که تعدادی از آنها ماکروفاژها هستند وظیفه بلعیدن ویروس‌ها و باکتری‌ها را برعهده دارند. در مواقع تماس با اشعه سلول‌های خونی آسیب‌دیده و فرد مستعد بیماری‌های عفونی است. در شیمی‌درمانی، رادیوتراپی یا تشعشعات مختلف برای درمان سرطان به بیماران توصیه می‌شود از نزدیک شدن به کودکان یا افراد مختلف بپرهیزند زیرا مقاومت بدن این افراد در برابر میکروب‌ها کاهش می‌یابد. ▪ کدام دسته از افراد بیشتر در معرض خطرند؟ - در سنین پایین یعنی سن نوزادی و اوایل کودکی یا در افراد کهنسال (بالای ۸۰ سال) بافت‌های بدن استعداد بیشتری به واکنش در مقابل تشعشع دارند ولی عوارض بیولوژیکی معمولا در طولانی‌مدت بروز پیدا می‌کند و هر چه به سرچشمه تشعشع نزدیک‌تر باشند خطر جدی‌تر است. ▪ زنان باردار چطور؟ - اگر بارداری کمتر از ۲ هفته است هیچ خطری وجود ندارد ولی از اول هفته سوم تا پایان هفته چهاردهم در صورت قرارگرفتن در معرض اشعه، احتمال تولد نوزادان ناقص‌الخلقه بسیار بالاست. به همین دلیل در بخش‌های رادیولوژی یکی از هشدارهای ما به مادران باردار این است که پزشک متخصص را از این موضوع آگاه کنند تا پزشک با توجه به جداولی که وجود دارد اجازه عکسبرداری به مادر را بدهد. زنان غیرباردار در صورتی که در معرض (تشعشعات هسته‌ای) قرار گیرند ممکن است نازا شوند. ▪ با بیماری که در معرض تشعشع قرار گرفته چه باید کرد؟ - این عناصر در بدن به مدت کوتاهی باقی می‌مانند چون مواد نیمه عمر دارند اما در همین مدت کوتاه زیر ۲۴ ساعت اثر خود را روی سلول‌های بدن می‌گذارند و اثرات بسته به نوع سلول‌ها متفاوت‌اند. در صورتی که صدمات به صورت سوختگی باشند باید سریعا رسیدگی شوند. فردی که در معرض تشعشع قرار گرفته لازم است شیر یا مایعات دیگر به میزان فراوان بنوشد. مایعات فعالیت کلیه و کبد را افزایش می‌دهد و به دفع سموم از بدن کمک می‌کند ولی واقعیت امر این است که این اقدامات نمی‌تواند به طور قطع از اثرات بیولوژیکی بدن ما در مقابل تشعشعات جلوگیری کند. ولی بهترین اقدام این است که به‌ساکنان نزدیک مراکز اتمی آموزش و اطلاعات کافی داده شود تا در صورت بروز زلزله یا هر حادثه دیگر منطقه را به سرعت تخلیه کنند و به مناطق دورتر از منبع تشعشع بروند و از دایره خطر فاصله بگیرند و بیمارستان‌ها و کارخانه‌ها یا سایر ارگان‌ها احتمال خطر را پیش‌بینی کنند و همیشه آماده باشند. ▪ آیا کشوری مانند ژاپن با حادثه تلخ هیروشیما و ناکازاکی چنین رویدادی را پیش‌بینی نکرده است؟ - من اطلاعات کافی از این موضوع ندارم ولی آنچه مسلم است بیشترین بحث در مورد ژاپن روی کارکنان مرکز است. کارکنان مراکز معمولا دوره‌های لازم را برای مقابله با خطرات گذرانده‌اند اما ابعاد حادثه چنان وسیع بوده که سازمان‌های امدادگر نیز با مشکل مواجه شده‌اند. به نظر من اخبار منتشر شده در مورد فوکوشیما بسیار کمتر از واقعیت‌هایی است که رخ داده است.