در این نوشتار به دنبال اتفاقات اخیر در کشور سوریه واینکه توجه محافل جهانی و عربی به این کشور جلب شده است، تاریخ کشور سوریه را به صورت تقویمی تاریخی (کرونولوژی) بررسی میکنیم.
۱۹۱۶ (۱۶ می): قرارداد «سایکس – پیکو» بین فرانسه و انگلستان به امضا رسید که بر طبق آن «ژرژ پیکو» نماینده فرانسه و «سرمارک سایکس» نماینده انگلستان توافق کردند که متصرفات عربی کشور عثمانی را میان خود تقسیم کنند. مطابق این قرارداد، سوریه و لبنان تحت قیمومیت فرانسه قرار گرفت. عراق، اردن و فلسطین سهم انگلستان شد. امیرفیصل، فرزند شریف حسین که با اغوای لورنس عربستان (کلنل لورنس) بر ضدعثمانیها قیام کرده و باعث شکست عثمانی در جبهه سوریه شده بود، از این موضوع یعنی محرمانه بودن توافقهای انگلستان و فرانسه اطلاع نداشت و امیدوار بود که به کمک انگلستان به پادشاهی سوریه برسد.
۱۹۲۰ (۱۱ مارس): امیرفیصل فرزند شریف حسین وارد دمشق شد و خود را پادشاه سوریه خواند.
● سوریه از ۱۹۲۰ تا ۱۹۴۶
▪ (۱۹۲۰-۱۹۴۶): در ۲۴ آوریل ۱۹۲۰ قرارداد «سان رمو» بین انگلستان و فرانسه بسته شد که طبق آن دولت انگلستان قیمومیت فرانسه را بر سوریه و لبنان بهرسمیت شناخت و بعد از این قرارداد بود که در ۲۴ ژوئیه ۱۹۲۰ «ژنرال گورو» سردار فرانسوی وارد دمشق شد و فیصل را از سوریه اخراج کرد. از این تاریخ به بعد ژنرالهای فرانسوی تحت عنوان کمیسرعالی فرانسه در دمشق حاکم بودند و کسانی که به عنوان رییسجمهور سوریه انتخاب میشدند، باید تحت نظر این کمیسرها کار کنند. در مدت این ۲۶ سال، شش نفر ژنرال فرانسوی که اولین آنها ژنرال گورو در ۱۹۲۰ و آخرین آنها ژنرال جان هلیو بود که در زمان او با خارج شدن آخرین سرباز فرانسوی از سوریه در ۱۹۴۶ این کشور به استقلال کامل رسید. در دوره قیمومیت فرانسه در ۳۰ نوامبر ۱۹۳۶ دولت فرانسه به سوریه حق خودگردانی داخلی داد. از این زمان به بعد از جبهه وطنیها کسانی مانند شکریالقوتلی، هاشم اتاسی و تاجالدین الحسنی زیر نظر کمیسرعالی فرانسه در پست ریاستجمهوری بودند.
▪ ۱۹۴۶ (۳۱ دسامبر): پس از خروج آخرین سرباز فرانسوی برای دومین بار از جبهه وطنیون (ملیون) شکریالقوتلی که برای استقلال سوریه مجاهدت کرده بود به ریاستجمهوری رسید.
● آغاز حکومت نظامیان
▪ ۱۹۴۹ (۳۰ مارس): کودتای سرهنگ حسنی زعیم و زندانی شدن شکریالقوتلی رییسجمهور و خالدالعظم نخستوزیر. او طرفدار نفوذ فرانسویان در سوریه بود. حسنی زعیم در ۲۵ ژوئن ۱۹۴۹ طی رفراندومی، همه اختیارات و پستهای ریاستجمهوری نخستوزیری را به دست گرفت. ضمنا وزارت دفاع و کشور و ریاست ستاد ارتش را نیز به خود اختصاص داد. او بعدا به خود درجه ژنرالی داد و ۱۳۷ روز حکومت کرد.
▪ ۱۹۴۹ (۱۴ اوت): سرهنگ سامی حناوی دست به کودتا زد و ژنرال حسنی زعیم را تیر باران و زندانیان سیاسی دوران حکومت حسنی زعیم را آزاد کرد و برای آن که برای خود کسب حیثیت سیاسی کند اعلام کرد که درصدد ایجاد سوریه کبیر مرکب از اتحادی از اردن، عراق و سوریه است کودتای ژنرال ادیب شیشکلی به عمر حکومت کوتاه او پایان داد.
▪ ۱۹۴۹ (۱۹ دسامبر): ژنرال ادیب شیشکلی (Shishakly)، افسری بود که در پشت صحنه همه کودتاهای سوریه در ۱۹۴۹ بود. ژنرال شیشکلی، سرهنگ حناوی را زندانی کرد. او برای جلب نظر صاحبان قدرت در سوریه کوشش نمود. هاشم اتاسی از سیاستمداران ثروتمند به او نزدیک شد و رهبر کودتا شفاعت او در زمینه آزادی سرهنگ حناوی را پذیرفت و چون هاشم اتاسی، رهبر حزب خلق سوریه بود و فردی صاحب نفوذ، بنابراین او را به ریاستجمهوری انتخاب کرد ولی طولی نکشید که با هاشم اتاسی اختلاف پیدا کرد و او را برکنار نمود و در طی رفراندوم ۱۰ ژوییه ۱۹۵۳ به عنوان رییسجمهور، نخست وزیر و فرمانده کل نیروهای مسلح در عرصه سیاسی سوریه ظاهر شد. اما کودتای سرهنگ حمدون در ۲۵ فوریه ۱۹۵۴ به حکومت پنج ساله او پایان داد. ژنرال شیشکلی از کشور متواری و به آمریکای لاتین رفت. عاقبت در ۲۸ سپتامبر ۱۹۶۴ به دست یک دانشجوی سوری ترور و کشته شد. با به پایان رسیدن حکومت سرهنگ مصطفی حمدون مرحله اول حکومت نظامیان به پایان رسید. مرحله دوم حکومت نظامیان از شکست اتحاد با مصر آغاز میشود.
▪ ۱۹۵۵ (۶ سپتامبر): طی انتخابات ریاست جمهوری شکری القوتلی رقیب خود «خالد العظم» را شکست داد و برای سومین بار به ریاست جمهوری رسید.
▪ ۱۹۵۸ (۲۲ فوریه): بر اثر تظاهرات طرفداران عبدالناصر، رییسجمهور مصر در شهرهای سوریه جهت اتحاد با مصر، شکری القوتلی تسلیم احساسات مردم شد و اتحاد با مصر را به رفراندوم گذاشت و اکثریت مردم به اتحاد با مصر رای «آری» دارند. بنابراین، کشوری جدید به نام جمهوری متحد عربی (الجمهوریه العربیه المتحده) مرکب از دو کشور مصر و سوریه ایجاد شد و سوریه به عنوان اقلیم جنوبی جمهوری متحد عربی خوانده شد. این اتحاد زود به شکست انجامید، زیرا پایتخت این اتحادیه قاهره بود و فرماندارهایی از جانب جمال عبدالناصر برای حاکمیت بر سوریه معین میشد. یکی از این فرمانداران سرهنگ عبدالحمید سراج بود که با تشکیل یک سازمان امنیت مخوف در سوریه باعث نارضایتی مردم شده بود، به طوری که در ۱۹۶۱ افسران پادگان دمشق با کودتایی جدایی از مصر را اعلام کردند.
● مرحله دوم حکومت نظامیان
▪ ۱۹۶۱ (۲۸ سپتامبر): افسران پادگان دمشق به فرماندهی ژنرال لوئی اتاسی با یک کودتای نظامی جدایی از مصر را اعلام کردند. عوامل کودتا، دکتر «مامون کوزباری» که تمایلات ملی داشت به ریاست دولت موقت انتخاب کردند و سپس «دکتر ناظم القدسی» از حزب خلق که با هاشم اتاسی بسیار نزدیک بود به ریاست جمهوری رسید.
▪ ۱۹۶۲ (۱۳ آوریل): کودتایی به فرماندهی ژنرال عبدالکریم ظهرالدین صورت گرفت. طی این کودتا، افسران شرکتکننده در کودتای سپتامبر ۱۹۶۱ بازداشت و از کشور تبعید شدند. در نتیجه این کودتا، ژنرال ظهرالدین به فرماندهی کل نیروهای مسلح رسید. دکتر ناظم القدسی که در روز کودتا بازداشت شده بود آزاد و به دستور هیات نظامیان مامور تشکیل کابینه شد.
▪ ۱۹۶۳ (۸ مارس): به دنبال کودتای بعثیها در هشتم فوریه ۱۹۶۳ در عراق و اعدام ژنرال عبدالکریم قاسم، افسران عضو حزب بعث در سوریه در هشتم مارس به رهبری ژنرال «امین الحافظ» و ژنرال «زیدالحریری» دست به یک کودتا زده و بلافاصله «صلاحالدین بیطار» از پایهگذاران حزب بعث در ۱۹۴۳ را مامور تشکیل دولت جدید کردند، ولی قدرت همچنان در دست نظامیان بود. در این وضعیت ژنرال امینالحافظ عنوان رییس شورای انقلاب و وزیر کشور و معاونت نخستوزیر را برعهده داشت. دکتر ناظم القدسی در پی این کودتا به سفارت ترکیه پناهنده شد. دولت نظامی عده زیادی از نظامیان را برکنار یا اعدام کردند.
▪ ۱۹۶۳ (۱۸ ژوئیه): عدهای از افسران سوری به جرم کودتا دستگیر و اعدام شدند و ژنرال امینالحافظ همچنان مرد نیرومند سوریه بود.
▪ ۱۹۶۶ (۲۳ فوریه): یکی از جناحهای رقیب ژنرال امینالحافظ به فرماندهی ژنرال «صلاح جدید» به کمک یک ژنرال خلبان به نام ژنرال حافظ اسد برای پایان دادن به دیکتاتوری امینالحافظ دست به کودتا زدند و ژنرال امینالحافظ دستگیر و زندانی شد. در کابینه ژنرال صلاح جدید تا تمام دولتهایی که در ۱۹۷۰ تشکیل شدند ژنرال حافظ اسد وزیر دفاع بود. در نتیجه این کودتا «میشل عفلق»، دبیرکل حزب بعث و همکاران او مانند صلاحالدین بیطار و «منیف الرزاز» به بغداد فرار کردند و ژنرال احمدحسن البکر، رییسجمهور عراق به آنها پناهندگی داد.
از آن زمان تا سقوط حزب بعث در عراق بین دو جناح بعثی در سوریه و عراق اختلاف بود. گروه هیات حاکمه جدید عبارت بودند از: سه نفر پزشک به نامهای، دکتر نورالدین اتاسی، دکتر یوسف زعین و دکتر ابراهیم ماخوس که به ترتیب به ریاست جهوری، نخستوزیری و وزارت امور خارجه رسیدند.
اما مردان نیرومند همچنان ژنرال صلاح جدید و ژنرال حافظ اسد بودند که علاوه بر عضویت در شورای انقلاب، قدرت کلیدی ارتش را نیز در دست داشتند. دولت نورالدین اتاسی در جریان جنگهای چهار روزه ارتفاعات جولان را از دست داد.
▪ ۱۹۷۰ (۱۳ نوامبر): بر اثر بروز نارضایتی در بین مردم و اقشار مختلف ارتش بر اثر از دست دادن ارتفاعات جولان، ژنرال حافظ اسد به کمک ژنرال مصطفی طلاس دست به کودتا زدند در نتیجه ژنرال صلاح جدید و ابراهیم ماخوس را برکنار کردند.
▪ ۱۹۷۱ (۱۳ مارس): ژنرال امینالحافظ، صلاحالدین بیطار و میشل عفلق غیابا محکوم به اعدام شدند. ژنرال حافظ اسد، در همین ماه به ریاست جمهوری رسید. او تا ۱۱ ژوئن سال ۲۰۰۰ که به علت سرطان درگذشت به مدت ۳۰ سال رییسجمهور سوریه بود.
▪ ۱۹۷۳ (۶ اکتبر): دو رهبر عربی مانند حافظ اسد و انورالسادات تصمیم گرفته بودند که ارتفاعات جولان و صحرای سینا را از اسراییل پس بگیرند، بنابراین در اوایل اکتبر ژنرال مصطفی طلاس، وزیر دفاع سوریه به اتفاق افسران مصری مانند ژنرال اسماعیل علی، ژنرال شاذلی و ژنرال عبدالغنی جمسی طرح جنگ شش اکتبر را ریخته و در این جنگ نیروهای مصری خط بارلو را شکستند ولی به علت آنکه مصر به سبب پیشروی اسراییل به داخل مصر، دست از جنگ کشید، سوریه تنها شد، همچنان ارتفاعات جولان در دست اسراییل باقی ماند. کلینتون رییسجمهور آمریکا از باراک دعوت کرد که در واشنگتن اختلافات خود را با سوریه حل نماید اما چون پس گرفتن ارتفاعات جولان مشروط به شرایطی بود که برای سوریه ننگآور بود، حافظ اسد حاضر به مذاکرات بیشتر نشد.
▪ ۲۰۰۰ (۱۲ ژوئن): بشار اسد، فرزند حافظ اسد طی یک اجلاس اضطراری از فرماندهان ارتش و اعضای برجسته حزب بعث سوریه و پارلمان این کشور به ریاستجمهوری رسید.
ضمنا فرماندهی کل قوا نیز به او داده شد. او که در رشته چشمپزشکی تحصیل کرده، مدتی نیز بعد از مرگ برادرش باصل الاسد که سروان ارتش بود، یک دوره نظامی هم طی نموده است. از حوادث مهم دوران ریاستجمهوری بلافاصله پس از رسیدن به ریاستجمهوری او، بروز اختلاف با عبدالحلیم خدام، معاون سابق ریاستجمهوری سوریه بود که منجر به خروج او از کشور و مصاحبه جنجالبرانگیز او در پاریس بود که عمق اختلافات او را با رییسجمهور بشار اسد را روشن میکرد. بشار الاسد متولد ۱۹۶۵ در دمشق است. پدرش حافظ اسد متولد لاذقیه بود.
