احترام به موی سپید موسیقی

برای این‌که بدانیم چه نوع موسیقی‌ای مورد غفلت واقع شده و برای این‌که بدانیم اساساً موسیقی چگونه مظلوم واقع می‌شود، باید نخست توضیحاتی در باب آن نوع از موسیقی که به زعم ما موسیقی اصیل و ملی ایرانی است بیاوریم و سپس به خدمات و جایگاه ویژه‌ای که موسیقی در بخش‌های مختلف زندگی ما اعم از مادی و معنوی داشته اشاره کنیم. مراد ما از «مظلومیت موسیقی» نه آن موسیقی‌ای است که امروز در برخی محافل، جشن‌ها، گوشی‌های تلفن همراه، وسیله‌های نقلیه شخصی و حتی گاه رسانه‌‌ ملی و ... می‌شنویم، بلکه موسیقی‌ای است که انسان را در یک تکامل زیستی و معنوی به درجه‌ای از آگاهی در طبقات روح می‌رساند که صانع و صادر هستی و عقل اول که رستگاری از او حاصل می‌شود را دریابیم. به بیان دیگر، موسیقی حرکت دوار طبیعت را به لحنی خوش بیان می‌کند و روح و عقل سلیم است که می‌تواند این نوع موسیقی را درک کند. این نوع موسیقی هم توسط فرد سلیم‌النفس ساخته و هم توسط فرد سلیم‌النفس نواخته می‌شود. در واقع، این نوع موسیقی است که مهجور افتاده و باید نگاهی دوباره به تولد آن انداخت، نه نوعی که از سرمنشأ «خیر» صادر نمی‌شود و در جهان «شر» می‌کاود تا روح‌های آلوده شده برخی انسان‌ها را دربرگیرد و آمیخته کند. اما این‌که از چه راهی می‌شود این نوع موسیقی «شر» را از «خیر» تشخیص داد و سره از ناسره‌اش جدا کرد، محل بحث در این نوشتار نیست، اما موارد متعددی را برای تشخیص این کار در نظر گرفته‌اند که قابل پژوهش و بررسی است. در این میان یکی از مواردی که حتی افلاطون هم به آن اشاره دارد و از مواردی است که این فیلسوف یونانی بسیار بر آن تأکید داشته، موضوعی است که می‌تواند برای مخاطب جذاب باشد. این مبحث حدود قرن چهارم میلادی مطرح شده است. فردریک کاپلستون در جلد یکم تاریخ فلسفه خود از نگاه افلاطون می‌نویسد: «خوبی و مزیت موسیقی را نباید صرفاً به مقدار لذت حسی‌ای که موجب می‌شود برآورد کرد» او اضافه می‌کند: «تنها موسیقی‌ای که برتری و مزیت واقعی دارد، آن نوع موسیقی‌ای است که تقلیدی از «خیر» است. همچنین کسانی که در جست‌وجوی بهترین نوع آواز و موسیقی هستند، باید در جست‌وجوی آنچه حقیقی است باشند نه آنچه لذت‌آور است و حقیقت تقلید، چنان‌که گفتیم در نمودن شیء مورد تقلید بر طبق کمیت و کیفیت است. افلاطون می‌پذیرد که تقلید ممکن است حقیقی باشد، به شرط آنکه شیء مورد تقلید را به بهترین وجه که می‌تواند در حد میانه خودش نشان دهد. وی آماده است که موسیقی و هنر را در شهر آرمانی‌اش بپذیرد، نه تنها برای مقاصد تربیتی، بلکه برای لذت بی‌‌ضرر.» با این مقدمه باید گفت که متأسفانه ما برنامه مدونی برای گسترش و تعمیم موسیقی اصیل و ملی ایرانی نداشته‌ایم، موسیقی‌ای که در ادامه مطلب خواهیم خواند، حتی خدمات بسیاری به قرائت‌خوانی مصحف شریف داشته است. این موسیقی به شکلی هدفمند و با برنامه باید در رسانه ملی و در مراکز تولید موسیقی اعم از مرکز موسیقی صدا و سیما، معاونت هنری و دفتر موسیقی وزارت ارشاد و دفتر موسیقی حوزه هنری و بخش خصوصی تولید شده، گسترش یافته و به مخاطب عرضه شود. در ادامه به برخی از خدمات موسیقی ملی ایرانی که همانا موسیقی زندگی مردم این سرزمین است و امروز در مظلومیت و مغفولیت قرار دارد اشاره می‌کنیم. ● موسیقی و اخلاق یکی از سویه‌های مغفول افتاده در عرصه موسیقی مسئله تأثیر موسیقی بر اخلاق آدمی است. نوای موسیقی می‌تواند حتی بر رشد گل‌ها و گیاهان و رفتارهای فردی و جمعی حیوانات هم اثرگذاری داشته باشد. اخلاق آدمی جمیعی از «حُسن» و «قبح»‌هاست و موسیقی می‌تواند رفتار آدمی را به سمت کردارهای حسنه هدایت کند. در این زمینه حتی گاه پژوهشگران به این نتیجه رسیده‌اند که نوع ساز هم اخلاق نوازندگان را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد. جالب است بدانید که در روزگار قدیم مانند امروز که در پژوهش‌های روانشناسی موسیقی، برخی دستگاه‌ها را تأثیرگذار بر برخی روان‌ها می‌دانستند، برای برخی صدای سیم‌ها هم تأثیراتی قائل بودند. برای مثال، «فارمد» از «عقدالفرید ابن عبدربه» جملاتی را در توصیف و تأثیرگذاری معنوی موسیقی نقل کرده که خواندن آنها لذت‌بخش است: «یک مرد شکر نعمات این دنیا را تنها از طریق الحان خوش به عمل می‌آورد زیرا آهنگ خوش انسان را در نمایش مهربانی و رعایت پیوندهای خویشی، دفاع از شرافت خود و فائق آمدن بر کاستی‌ها به سمت سخاوت طبع هدایت می‌کند، بسیار است آنگاه که یک مرد به تأثیر موسیقی بر گناهان خود می‌گرید تا قلب او از موسیقی بیرون آمده و نرم گردد و باشد که انسان از طریق واسطه زیبای موسیقی عرش الهی را نزد خود تصور کند و شادی‌های آن را نزد خود تصور سازد» بعضی از موسیقیدانان بر اساس عقیده دیرینه گذشتگان که هستی را متشکل از چهار عنصر اصلی «آتش، هوا، آب و خاک» می‌دانستند، برای تأثیرگذاری صداهای برخاسته از سیم‌های بربط یا عود مطالبی نوشته‌اند. آنها معتقد بودند نغمه برخاسته از سیم زیر برای «صفرائیان» یا بیماران رنجور مفید است. زیرا این صدا محزون و غمناک است و عقده آنها را خالی می‌کند. «صفرائیان»، طبعی گرم و خشک دارند زیرا بنای این طبع بر آتش است. نغمه برخاسته از سیم مثنی بر مزاج «دمائیان» مناسب است که طبع‌شان گرم و تر و بنای این طبع بر هواست. نغمه برخاسته از سیم مثلث مناسب «بلغمیان» است که طبع‌شان سرد و تر و بنای این طبع بر آب و مهیج است. نغمه برخاسته از سیم بم هم مناسب «سودائیان» است که طبعی سرد و خشک دارند و بنای طبع‌شان بر خاک است.