آیت‌الله به چه کسی می‌گویند؟

طلاب سه دوره مقدمات، سطح و خارج را در طی تحصیل خود می‌گذرانند. این مسیر، یک مسیر فقه‌محور است که دروس اصلی آن فقه و اصول فقه است و دیگر رشته‌ها مانند فلسفه و کلام و تفسیر در حاشیه قرار دارد. بسیاری از طلاب به‌صورت تخصصی به دیگر رشته‌ها گرایش می‌یابند. مانند دیگر نهادهای آموزشی، مانند دانشگاه‌ها، پس از طی هر مرحله به طلاب مدرک پایان دوره تعلق می‌گیرد. پس از دوره مقدمات، مدرک سطح یک و پس از پایان جلد نخست کفایه که به‌صورت مدون پس از سال نهم تحصیل طلبه است، مدرک سطح دو تعلق می‌گیرد. با ورود به درس خارج فقه و اصول، طلبه با ارائه پایان‌نامه مدرک سطح سه و پس از طی درس خارج، با ارائه پایان‌نامه مدرک سطح چهار دریافت می‌کند.نکته دیگر این است که این الفاظ در طول تاریخ دست‌خوش تغییر شده‌اند. مثلاً ثقة‌الاسلام که اینک برای طلاب مقدمات‌خوان و مبتدی به‌کار می‌رود، در گذشته برای علمای بزرگ به‌کار می‌رفت، مانند ثقةالاسلام کلینی یا لفظ حجت‌الاسلام‌و‌المسلمین برای مراجع به‌کار برده می‌شد، چنان‌که بر روی رساله‌های مرحوم آیت‌الله بروجردی می‌بیننیم؛ اما امروز این الفاظ معنای دیگری یافته‌اند. حتی برخی استعمال‌ها نوظهور و مربوط به سده‌ی اخیر است، لقب آیت‌الله‌العظمی پس از مرحوم بروجردی رایج شد.کاربرد این القاب قاعده و قانون خاصی ندارد و توده‌ی مردم بیشتر از مرحله‌ی تحصیل در آن نقش دارند. به این معنا که در قوانین حوزوی قانونی نیست که گفته شود این مرحله‌ی تحصیلی مساوی این لقب است. اما عرف تحصیلات را نیز در نظر می‌گیرد.مهم‌ترین این القاب عبارت‌اند از: ثقة‌الاسلام، آیت‌الله، حجت‌الاسلام ‌و المسلمین، آیت‌الله‌العظمی، حجت ‌الاسلام. ● ثقه‌الاسلام ثقه‌الاسلام به طلاب مبتدی و مقدمات‌خوان اطلاق می‌شود. دوره‌ی مقدمات از آغاز طلبگی تا پایان کتاب شرح لمعه است که معمولاً در شش سال به پایان می‌رسد. در این دوره، طلاب با ادبیات عرب به‌طور مفصل و فقه و اصول به‌صورت نیمه‌استدلالی آشنا می‌شوند. واژه‌ی ثقه‌الاسلام کاربرد اندکی دارد و غالباً استعمال نمی‌شود. ● حجت‌الاسلام حجت‌الاسلام به طلاب دوره‌ سطح گفته می‌شود. در این دوره، طلاب سه کتاب فرائدالاصول معروف به رسائل و کفایه‌الاصول را که در علم اصول نگاشته شده است، به همراه کتاب مکاسب تلمذ می‌کنند. این کتب شامل فقه و اصول استدلالی است که به‌صورت متن‌محور تدریس می‌شوند. این معمولاً چهار سال به طول می‌انجامد. ● حجت‌الاسلام‌والمسلمین با ورود به مرحله بعد و اشتغال به درس خارج، لقب طلاب کمی سنگین‌تر می‌شود و به آنان حجت‌الاسلام‌والمسلمین گفته می‌شود. دوره‌ی خارج ادامه دوره‌ی سطح است و در آن، فقه و اصول به‌صورت مفصل و استدلالی بحث می‌شود، با این تفاوت که متن‌محور نیست و استاد کتاب خاصی را محور درس قرار نمی‌دهد و بحث آزاد است. البته سیر درس و فهرست آن معمولاً منطبق با یکی از کتب معروف است. برای نمونه بحث اصول غالباَ مطابق با سیر کتاب کفایه است که در سالیان اخیر عده‌ای از بزرگان در صدد تکمیل این سیر بودند، مانند آیت‌الله شیخ‌محمدحسین اصفهانی که الاصول‌علی‌نهجه‌الحدیث را با ترتیب و تبویب نو نگاشت و پس از وی به شهیدآیت‌الله سیدمحمدباقر صدر نیز می‌توان اشاره کرد. سیر خارج فقه نیز غالباَ براساس کتاب عروه‌الوثقی یا شرایع است. مرحوم آیت‌الله فاضل‌لنکرانی تحریرالوسیله امام‌خمینی را محور سیر درس خارج فقه قرار داده بود. ● آیت‌الله آیت‌الله به کسی اطلاق می‌شود که دوره‌ی خارج را با موفقیت گذرانده باشد و به درجه اجتهاد رسیده باشد. اجتهاد به این معناست که این فرد این توانایی را دارد که خود با استفاده از ادله و مبانی فقهی و اصولی احکام را استخراج کند. مجتهد خود بر دو گونه است: کسی که در برخی از ابواب فقه مجتهد است که وی را مجتهد متجزی می‌نامند و کسی که در تمام ابواب فقه مجتهد است. ● آیت‌الله‌العظمی به مراجع تقلید آیت‌الله‌العظمی گفته می‌شود. مرجع تقلید، مجتهد اعلم جامع‌الشرایط است. هر مجتهدی به مقام مرجعیت نمی‌رسد. برخی از این عنوان و مقام فرار می‌کنند، مانند مرحوم سیدمحمد فشارکی و برخی به احترام استاد خود، ردای مرجعیت بر تن نمی‌کنند، مانند شیخ‌محمدعلی کاظمی، نویسنده فوائدالاصول، که تقریرنویس درس میرزای نائینی است و برخی خود قائل به مرجعیت دیگری هستند. واژه‌هایی دیگر نیز برای تجلیل از مقام علمی روحانیون استفاده می‌شود، مانند علامه که بیشتر ناظر به جامعیت و ذوالفنون‌بودن است، مانند علامه شعرانی و علامه طباطبائی.