آیا امام علی (ع) قاتل خود را بیدار کرد ؟

بشر در گذشته تاریخ خود ، برای نجات از ترس از موجودات و حوادث بیرونی و یا توهمات و تصورات درونی خود ، خدایانی در حد اعلای تصور خود از موجودی قوی با همه ویژگیهای افسانه ای و دست نایافتنی ، ساخته و به آن پناه برد . و از آنجا که خود را کوچکتر از آن می دانست که بتواند حتی با آن خدایان رازی را بگوید و یا خواسته ای را بیان کند ، واسطه هایی از جنس خود ولی در هیبت خدایان و با همه اوصاف آنها ، قرار داد و هر روز در رقابت با دیگران ، معجزات و کرامات بیشتری را به آنها نسبت داد . اما با گذشت زمان و بالغتر شدن در علم و فهم و عقل ، دیگر آن خدایان و یا واسطه ها ، رنگ چشمگیری نداشتند . به همین روست که خداوند حکیم ، محمد (ص) را با معجزه ای از جنس علم و تعقل ، به رسالت برگزید و قرآن را هدایت افکار غیرپریشان ۱ و انسانهای اندیشمند و حقیقت طلب ۲ خواند . و اگر محمد (ص) را الگوی حسنه ای برای ره یافتن و ره پیمودن می داند ۳ ، بدان سبب است که کسی از جنس بشر بوده ، با همان ویژگیها و توانائیهای جسمی و روحی او ۴ . و چنین است برای دیگرانی چون عظمتی به نام امام علی (ع) . باید توجه داشت که جایگاه والای ایشان در ذهن تاریخی مردمان مسلمان و غیرمسلمان ، نه به وقایع غیرواقعی و غیر قابل تکرار در سرنوشت او و حتی دیگران است و نه به ویژگیهای اغراقی که در اندیشه عقلانی انسانی ، نامطلوب و غیرمنطقی است ۵ . بلکه به درجه تعالی در تکامل روحی ۶ و اعتلای اخلاقی در رفتار و گفتار ۷ و ثبات در عدالتخواهی و مردمداری ۸ بوده که هر کس دیگری را نیز میسر بوده و علی (ع) را الگو و شاخص این مسیر قرار داده است . یکی از بیشمار نسبتهای افراطی غلوآمیزی که به امام داده شده است ، کیفیت ضربت خوردن و رفتار ایشان قبل و بعد از آنست ، که در این مجال قصد پرداختن به آن را داریم . * نسبتهای غیر واقعی و غیر منطقی به امام علی (ع) : ۱- آیا امام علی (ع) در شب ۱۹ رمضان ، هنگام سحر به مسجد آمد ؟ ۲- آیا در مسجد ، ابن ملجم را بیدار کرد و گفت : برخیز ، میدانم زیر جامه خود چه پنهان کرده ای ؟ ۳- آیا امام پس از ضربت خوردن ، از خاک محراب برداشت و بر زخم سر خود ریخت و فرمود : منها خلقناکم و فیها نعیدکم و منها نخرجکم تارة اخری ۱ قبل از بررسی موضوع از منابع تاریخی موثق ، ابتدا چند سوال و ابهام اساسی زیر باید مد نظر قرار گیرد : ۱- آیا جایز است که امام مقدمات قتل خود را فراهم کند ؟ ۲- با توجه به سرمشق بودن عمل امام ، آیا جایز است مردم ، وسایل کشتن خود را فراهم کنند ؟ ۳- اگر جایز نیست ، چرا می گویند : امام چنین اقدامی کرد ؟ و اگر جایز است ، چرا می گویند : اقدام به خودکشی حرام است ؟ ۴- آیا با آن اهمیتی که اسلام برای بهداشت قائل است ، جایز است که امام خاک را با همه میکربها یش بر زخم خود بریزد ؟ برای بررسی کامل این مطلب ، باید از قدیم ترین منبع تاریخی که در این باره نوشته شروع کنیم و به حال برسیم . قدیم ترین منبع موجود ، کتاب " طبقات از محمد بن سعد " است که نویسنده آن در زمان حضرت رضا (ع) می زیسته است . او می نویسد : " عبدالرحمن بن ملجم و شبیب بن بجره برخاستند و شمشیرهای خود را گرفته آمدند و در مقابل درب ورودی که امام همیشه از آن می آمد نشستند .... آنگاه که علی (ع) از در خارج شد ندا در داد : ای مردم نماز ، نماز و این عادت وی بود که هر روز برای نماز صبح چنین می کرد ..... سپس ابن ملجم و شبیب جلو او درآمدند . یکی از حاضران گفت : من برق شمشیر را دیدم و شنیدم کسی می گوید : " ای علی حکم برای خداست نه برای تو " . سپس شمشیر دیگری را دیدم . در این لحظه هر دو نفر با شمشیر به علی (ع) حمله کردند . شمشیر ابن ملجم به جلو سر امام خورد و پیشانی او تا وسط سرش را شکافت و به مغز رسید ولی شمشیر شبیب به طاق ( سردرب ) خورد و شنیدم علی (ع) گفت : این مرد را بگیرید که فرار نکند " .۲ در قرن دوم هجری جریان ضربت خوردن امام با این کیفیتی که نقل کردیم بین مورخین ، شایع بوده به طوری که ۲۵ منبع موثق تاریخی دیگر نیز از همین منبع و با همین کیفیت نقل کرده اند . از جمله : • طبری در تاریخ کبیر جلد ۴ ص ۱۱۱ ( قرن سوم ) • ابوحنیفه دینوری در کتاب آلخبار الطوال ص ۱۹۷ ( قرن سوم ) • مسعودی در مروج الذهب جلد ۲ طبع بولاق ص ۳۲ ( قرن چهارم ) • ابن اثیر در کامل جلد ۳ ص ۳۱۲ ( قرن هفتم ) • ابن خلدون در تاریخ خود جلد ۲ ص ۱۱۳۳ ( قرن هشتم ) • علامه مجلسی در بحار جلد ۴۲ ص ۲۰۶ و ۲۳۰ ( قرن یازدهم ) • حاج شیخ عباس قمی در تتمه المنتهی چاپ دوم ص ۲۴ با توجه به آنچه در بالا ذکر شد ، مطالب زیر قابل ملاحظه است : ۱- ابن ملجم و رفیقش نزدیک درب ورودی کمین کرده بودند که امام را هنگام ورود به مسجد غافلگیر کرده و به قتل برسانند . ۲- هنگام ورود امام به مسجد ، به صورت غافلگیرانه مورد حمله ابن ملجم واقع شد و ضربت خورد . ۳- چون حمله غافلگیرانه بود ، امام فرصتی برای برای گفتگو با ابن ملجم پیدا نکرد . ۴- با توجه به مطلب مذکور ، امام به ابن ملجم نفرموده : برخیز می دانم زیر جامه خود چه چیز پنهان کرده ای ؟ ۵- ابن ملجم از سمت روبرو به امام ضربت زده و از این جهت پیشانی ایشان هم آسیب دیده است . در حالیکه اگر آنچه می گویند : " ابن ملجم از پشت سر ، در بین سجدتین به سر امام ضربت زد " ، صحیح بود ، باید ضربت به پشت سر امام خورده باشد نه به پیش سر و پیشانی ایشان . ۶- امام در حال ایستاده ضربت خورده است . ۳ ۷- این حادثه پس از طلوع فجر وقتی که امام یرای نماز صبح آمد اتفاق افتاده است نه هنگام سحر . ۸- در هیچ یک از ۲۵ کتاب مذکور ، ذکر نشده که امام از خاک محراب بر زخم خود ریخته باشد . پس شایعات فوق از کجاست ؟ شایعه اول ( بیدار کردن ابن ملجم توسط امام (ع)) برای اولین بار در تاریخ ابن اعثم کوفی نوشته شده و این در حالیست که ابن اعثم تاریخ نویس مسامحه کاری است که مورد اعتماد علمای مذهب نبوده است . شایعه دوم ( خاک ریختن بر زخم ) به اضافه شایعه اول در یک کتاب مجهول المولف و مجهول التاریخ که نویسنده آن ، مطالب تاریخی را با افسانه های خیالی بهم درآمیخته است نوشته شده و علامه مجلسی آنرا بصورت یک داستان طفیلی بدون آنکه به آن اعتماد کند در بحار جلذ ۴۲ طبع جدید ص ۲۸۱ و ۲۸۲ از آن کتاب مجهول الحال نقل کرده است و نویسنده ناسخ التواریخ این دو شایعه را از تاریخ ابن اعثم و بحار گرفته و با قدری اصلاح در ص ۶۲۸ از کتاب ناسخ ( چاپ امیر کبیر ) درج کرده است و باید گفت که شهرت کامل این دو مطلب پس از تالیف ناسخ التواریخ بوده است.