تعريف خانوار

در معيار بين‌المللى، خانوار شامل افرادى است که در امرار معاش و خوراک اصلى روزانه شريک و سهيم باشند (امانى، ۱۳۵۴؛ ۳). جمعيت‌شناسان و صاحب‌نظران علوم اجتماعى در تعريف خانوار مى‌گويند: ”خانوار يک واحد آمارى است با ويژگى‌هاى اجتماعى و اقتصادى معينى، مرکب از افرادى که در يک کانون زندگى مى‌کنند (وحدت زندگي)، زير يک سقف مى‌خوابند (وحدت محل سکونت)، هم خرج هستند، (وحدت بودجه) و دور يک ميز يا سفره غذا مى‌خورند (هم‌سفرگي)“. کاربرد اصطلاحات آتش، اجاق و کانون که هنوز هم در بعضى موارد استعمال مى‌شوند، يادآور مفهوم خانوار است.

انواع خانوار

- خانوار معمولى:

خانوار معمولى عبارت است از يک يا چند نفر که هم‌خرج هستند و تغذيه و اقامتگاه مشترک دارند.


- خانوار دسته‌جمعى يا مجازى:

خانوارى است که در آن افراد زياد به‌دليل داشتن هدف يا علايق مشترک مانند تحصيل، بيمارى و مانند اينها به‌صورت جمعى در مؤسساتى همچون خوابگاه دانشجوئي، آزمايشگاه، سربازخانه و غيره زندگى مى‌کنند.


- خانوارى مهمان‌وار:

خانوارى است متشکل از افرادى که در مقابل پرداخت وجه معينى در منزلى سکونت دارند و غذا را با اعضاى خانوار صاحب منزل صرف مى‌کنند و با آنها هيچ‌گونه بستگى ندارند.


- خانوار اجاره‌نشين اتاق مجهز:

خانوارى است مرکب از افرادى که در خانه‌اى مستأجر هستند و در مقابل پرداخت اجاره‌بها، غذا را با اعضاى خانواده موجر صرف مى‌کنند.


دياگرام انواع خانوار
دياگرام انواع خانوار

خانوار معمولى

انواع خانوار معمولى از نظر ”تعداد و ترکيب اعضاء“ بر دو گونه است:


- خانوار ساده: خانوارى است که از يک خانوادهٔ زيستى (زن و شوهر و فرزندان آنها) تشکيل مى‌شود و افراد ديگرى در آن زندگى نمى‌کند.


- خانوار ترکيبى: خانوارى است که از دو يا چند خانوادهٔ زيستى و يا از يک خانوادهٔ زيستى و تعدادى از وابستگان ديگر ترکيب مى‌يابد.


از نظر ”نوع سکونت“ خانوار معمولى به دو شکل تقسيم مى‌شود:


- خانوار ساکن: خانوار معمولى ساکن خانوارى است که در اقامتگاه ثابت سکونت دارد.


- خانوار غيرساکن: خانوار معمولى غيرساکن به خانوارى اطلاق مى‌شود که اقامتگاه ثابتى براى سکونت ندارد. اين خانوار، خود به سه شکل مشاهده مى‌شود:


۱. خانوار کوچ‌رو: اين خانوار از نقطه‌اى به نقطهٔ ديگر، با قصد مراجعت به مبدأ، حدکت مى‌کند. کوچ معمولاً با شرکت همهٔ اعضاى خانوار و همراه با اثاثيه و بار و بنهٔ منزل صورت مى‌گيرد. اگر خانوار کوچ‌رو وابستگى ايلى داشته باشد، خانوار عشايرى است و در غير اين صورت خانوار غيرعشايرى تلقى مى‌شود.


۲. خانوار کولى: اين خانوار در محل ثابتى زندگى نمى‌کند و محل سکونت خود در بسيارى از ماه‌هاى سال تغيير مى‌دهد.


۳. خانوار بى‌سرپناه: اين خانوار محل زندگى مشخصى ندارد و شب‌ها در پارک‌ها، خاربه‌ها، زير پل‌ها و جاهائى از اين قبيل بيتوته زندگى مى‌کند. اين خانوارها اکثراً يک نفره هستند ولى در کشورهائى نظير ممالک آسياى جنوبى و آمريکاى لاتين به‌صورت خانوارهاى معمولى چند نفره نيز ديده مى‌شوند (تودارو، ۱۳۶۴؛ ۷۲).


از نظر ساخت خانوار، خانوار معمولى را به چند نوع تقسيم مى‌کنند:


- زن و شوهرى بدون فرزند

- زن و شوهرى با فرزندان ازدواج نکرده

- زن و شوهرى با فرزندان ازدواج کرده و نکردهٔ بدون نوه

- زن و شوهرى با فرزندان ازدواج کرده و نکردهٔ داراى نوه

- هر يک از انواع فوق (۱ تا ۴) با يک چند نفر خويشاوند

- هر يک از انواع فوق (۱ تا ۵) با يک يا چند نفر غيرخويشاوند (امانى ۱۳۵۲؛ ۲۴).

بعد خانوار و شاخص‌هاى آمارى آن

منظور از بعد يا حجم خانوار در پژوهش‌ها جمعيتى تعدادى از افراد است که به‌طور رسمى و يا عرفى يا شرعى جزو يک خانوار محسوب مى‌شوند. بعد خانوار که تسامحاً به‌جاى خانواده نيز به‌کار مى‌رود، بيشتر يک مفهوم آمارى و جمعيت شناختى است. در سرشمارى‌ها و بررسى‌هاى نمونه‌اى معمولاً خانوار را مورد مطالعه قرار مى‌دهند.


شاخص‌هاى مهمى که در اندازه‌گيرى بعد خانوار به‌کار مى‌روند، عبارت است از:


- ميانگين: يکى از شاخص‌هاى اندازه‌گيرى بعد خانوار، ميانگين يا متوسط حجم خانوار است که از تقسيم کلّ يک جامعه در زمان معين بر تعداد کل خانوارها به‌دست مى‌آيد.


- ميانه: شاخصى است که نصف خانوارهاى جامعه بيشتر و نصف ديگر کمتر از آن هستند.


- نما يا مد: شاخصى است که رايج‌ترين بعد خانوار را در جامعه نشان مى‌دهد.


مطالعات آمارى حاکى از آن است در حالى‌که ميانگين بعد خانوارهاى ايران در سال ۱۳۳۵، ۸/۴ نفر بود، در سال‌هاى ۱۳۴۵، ۱۳۵۵، ۱۳۶۵ و ۱۳۷۵ به ترتيب به ۰/۵، ۰۲/۵، ۱۰/۵ و ۸۵/۴ نفر تغيير يافته است. در سال ۱۳۷۵ ميانگين بعد خانوارهاى شهرى ايران ۶۴/۶، خانوارهاى روستائى ۲۳/۵ و خانوارهاى عشايرى ۴۳/۵ نفر بوده است (سرشمارى عمومى، ۱۳۷۵؛ ۳۵).


ابعاد خانوارهاى کشور (نفر) - ۱۳۷۵
ابعاد خانوارهاى کشور (نفر) - ۱۳۷۵