اشتغال

در هر جامعه‌ عده‌اى از جمعيت فعال، شاغل هستند. مطابق تعريف، ”شاغل“ (employed) کسى است که کار يا شغلى را دارا است و به اين کار و شغل به‌عنوان يک تخصص و حرفه آگاهى دارد. وضعيت داشتن و مشغول بودن جمعيت به شغل معينى را ”اشتغال“ (employment) گويند. به‌عبارت ديگر، اشتغال به وضعيتى اطلاق مى‌شود که در آن به ازاء شرکت مستقيم و فعال در جريان توليد و انجام خدمات، پاداش يا مزدى به‌صورت نقدى يا جنسى پرداخت مى‌شود.

انواع اشتغال

اشتغال را از نظر شموليت آن نسبت به افراد، به دو نوع تقسيم مى‌کنند:


۱. اشتغال کامل

۲. اشتغال ناقص.


شرايطى از اشتغال جامعه را که در آن ”مشاغل جديد بيشتر از اشخاص بيکار باشد“، يعنى کليهٔ افراد فعال جامعه بتوانند کار مناسبى را به آسانى پيدا کنند و ”در هر زمان نسبت زيادى از جمعيت مشغول کار باشند“، ”اشتغال کامل“ مى‌نامند. به تعريف ديگر، اشتغال کامل شرايطى است که در آن ”تعداد متقاضيان کار کمتر از موقعيت‌هاى شغلى خالى باشد“. در چنين شرايطي، جامعه با وضعيت اشتغال کامل مواجه است. در غير اين صورت، ”اشتغال ناقص“ در جامعه حاکم خواهد بود.


اشتغال کامل و بيکارى مى‌توانند در عين حال و همزمان در جامعه وجود داشته باشند (ترابى و تقوي، ۱۳۶۲؛ واژهٔ ۳۳۳ و فرهنگ، ۱۳۵۸؛ ۳۳۷).

نرخ‌هاى اشتغال

- نرخ اشتغال عمومى:

شاخص‌ اشتغال عمومى کليهٔ جمعيت محاسبه مى‌شود اما با توجه به اينکه چه جمعيتى انجام مى‌گيرد، به شه شکل در مى‌آيد:


۱. نرخ اشتغال ناخالص:

براى کليهٔ جمعيت جامعه محاسبه مى‌‌شود:


GER. g = Pem/P ?100


۲. نرخ اشتغال خالص:

براى جمعيت واقع در سن کار و فعاليت (جمعيت فعال بالقوه) محاسبه مى‌شود:


GER. n = Pem/P(15-64)? 100


۳. نرخ اشتغال فعال:

براى جمعيت فعال بالفعل (شاغل + بيکار در جستجوى کار) منظور مى‌شود:


GER. a = Pem/Pa ? 100


- بار معيشتى:

تعداد افرادى است که از نظر زندگى اقتصادى و مادى يک نفر شاغل وابسته و متکى هستند. بار معيشتى (subsistence load) از طريق تقسيم کل جمعيت به جمعيت شاغل به‌دست مى‌آيد:


SL = P/Pem


- بار تکفل خالص:

بار تکفل خالص يا ”نسبت بستگى خالص“ نشان دهندهٔ بار حقيقى جمعيتى و اقتصادى است که از نظر تأمين زندگى افراد غيرشاغل بر دوش افراد شاغل جامعه قرار دارد. بار تکفل خالص از طريق تقسيم جمعيت غيرشاغل بر جمعيت شاغل به‌دست مى‌آيد:


DRatio. n = P - Pem/Pem

گروه‌هاى شغلى

دفتر بين‌المللى کار انواع مشاغل را از نظر دارندگان آنها به ده ”گروه شغلى“ تقسيم مى‌کند:


۱. مديران و کادر ادارى عالى اجرائى

۲. کارمندان دفاتر

۳. فروشندگان و کارکنان مربوط به فروش

۴. کشاورزان، ماهيگيران، شکارچيان، جنگلبانان و دامپروران

۵. کارکنان امور استخراج و معدن

۶. کارکنان حمل و نقل و ارتباطات

۷. هنرمندان

۸. کارکنان فنى ـ حرفه‌اى و توليد

۹. کارکنان خدمات و ورزش و تفريح

۱۰. افرادى که نمى‌توانند در گروه‌هاى بالاتر قرار بگيرند.

موقعيت شغلى

از نظر موقعيت شغلى يا ”سمت در شغل“ نيز مشاغل را در شش گروه طبقه‌بندى مى‌کنند:


۱. کارفرما

۲. کارکن مستقل

۳. مستخدم دولت

۴. مزد و حقوق‌بگير بخش خصوصي

۵. کارکن خانوادگى بدون مزد

۶. کارآموزان بدون مزد (امانى، ۱۳۷۷؛ ۲۸).