در قرن پنجم و ششم عده‌اى از خاندان‌هاى بزرگ علم و رياست و وزارت در نواحى مختلف ماوراءالنهر و ايران شهرت داشتند. اهميت اين خاندان‌ها بيشتر در نگاهداشت حوزه‌هاى علم و تربيت علما و تشويق شاعران و نويسندگان پارسى و حفظ و ادامه فرهنگ ايرانى در دورهٔ تاخت و تاز غلامان و قبايل ترک و غلبه و حکومت آنان بود و حتى وجود اين خاندان‌ها در تعديل رفتار متغلبان نوخاسته و آشنا ساختن آنان با تشکيلات و نظامات سياسى و اجتماعى ايران و حفظ و ادامهٔ آنها مؤثر بوده است و شناختن وضع علمى و ادبى ما در قرن پنجم و ششم و آشنائى با احوال و آثار عدهٔ زيادى از شاعران ملازم با معرفت به احوال آن خاندان‌هاى اصيل است. از اين سلاله‌هاى بزرگ هستند آل برهان يا بنى‌مازه در بخارا - آل خجند در اصفهان - آل صاعد در اصفهان - آل عمران در خراسان - خاندان نظام‌الملک که ساليان دراز عهده‌دار وزارت سلاجقه بوده‌اند - خاندان منيعى در نيشابور - خاندان صاعد هروى - خاندان نقباى قم - خاندان سادات بيهق و جز آنها.