خيار مجلس

مادهٔ ۳۹۷

هر يک از متبايعين، بعد ازعقد، فى‌المجلس و مادام که متفرق نشده‌اند اختيار فسخ معامله را دارند.

خيار حيوان

مادهٔ ۳۹۸

اگر مبيع، حيوان باشد مشترى تا سه روز از حين عقد اختيار فسخ معامله را دارد.

خيار شرط

مادهٔ ۳۹۹

در عقد بيع ممکن است شرط شود که در مدت معين آن بايع يا مشترى يا هر دو يا شخص خارجى اختيار فسخ معامله باشد.

مادهٔ ۴۰۰

اگر ابتدا مدت خيار ذکر نشده باشد ابتدا آن از تاريخ عقد محسوب است والاّ تابع قرارداد متعاملين است.

مادهٔ ۴۰۱

اگر براى خيار شرط، مدت معين نشده باشد هم شرط خيار و هم بيع باطل است.

خيار تأخير ثمن

مادهٔ ۴۰۲

هرگاه مبيع، عين خارجى و يا در حکم آن بوده و براى تأديه ثمن يا تسليم مبيع بين متبايعين، اجلى معين نشده باشد اگر سه روز از تاريخ بيع بگذرد و در اين مدت نه بايع بيع را تسليم مشترى نمايد و نه مشترى تمام ثمن را به بايع بدهد بايع، مختار در فسخ معامله مى‌شود.

مادهٔ ۴۰۳

اگر بايع به‌نحوى از انحاء مطالبهٔ ثمن نمايد و به قرائن معلوم گردد که مقصود، التزام به بيع بوده است خيار او ساقط خواهد شد.

مادهٔ ۴۰۴

هرگاه بايع در ظرف سه روز از تاريخ بيع، تمام مبيع را تسليم مشترى کند يا مشترى تمام ثمن را به بايع بدهد ديگر براى بايع اختيار فسخ نخواهد بود اگرچه ثانياً به‌نحوى از انحاء مبيع به بايع و ثمن به مشترى برگشته باشد.

مادهٔ ۴۰۵

اگر مشترى ثمن را حاضر کرد و براى مشترى از جهت تأخير در تسليم مبيع اين اختيار نمى‌باشد.

مادهٔ ۴۰۶

خيار تأخير، مخصوص بايع است و براى مشترى از جهت تأخير در تسليم مبيع اين اختيار نمى‌باشد.

مادهٔ ۴۰۷

تسليم بعض ثمن يا دادن آن به کسى که حق قبض ندارد خيار بايع را ساقط نمى‌کند.

مادهٔ ۴۰۸

اگر مشترى براى ثمن، ضامن بدهد يا بايع ثمن را حواله دهد بعد از تحقق حواله، خيار تأخير ساقط مى‌شود.

مادهٔ ۴۰۹

هرگاه مبيع از چيزهائى باشد که در کمتر از سه روز، فاسد و يا کم قيمت مى‌شود ابتدا خيار از زمانى است که مبيع مشرف به فساد يا کسر قيمت مى‌گردد.

خيار رؤيت و تخلف وصف

مادهٔ ۴۱۰

هرگاه کسى مالى را نديده و آن را فقط به وصف بخرد، بعد از ديدن اگر داراى اوصافى که ذکر شده است نباشد مختار مى‌شود که بيع را فسخ کند يا به همان نحو که هست قبول نمايد.

مادهٔ ۴۱۱

اگر بايع، مبيع را نديده ولى مشترى آن را ديده باشد و مبيع غير اوصافى که ذکر شده است دارا باشد فقط بايع خيار فسخ خواهد داشت.

مادهٔ ۴۱۲

هرگاه مشترى بعضى از مبيع را ديده و بعض ديگر را به وصف يا از روى نمونه خريده باشد و آن بعض، مطابق وصف يا نمونه نباشد مى‌تواند تمام مبيع را رد کند يا تمام آن را قبول نمايد.

مادهٔ ۴۱۳

هرگاه يکى از متبايعين مالى را سابقاً ديده و به اعتماد رؤيت سابق، معامله کند و بعد از رؤيت معلوم شود که مال مزبور اوصاف سابقه را ندارد اختيار فسخ خواهد داشت.

مادهٔ ۴۱۴

در بيع کلي، خيار رؤيت نيست و بايع بايد جنسى بدهد که مطابق با اوصاف مقرره بين طرفين باشد.

مادهٔ ۴۱۵

خيار رؤيت و تخلف وصف بعد از رؤيت، فورى است.

خيار غبن

مادهٔ ۴۱۶

هر يک از متعاملين که در معامله، غبن فاحش داشته باشد بعد از علم به غبن مى‌تواند معامله را فسخ کند.

مادهٔ ۴۱۷

غبن در صورتى فاحش است که عرفاً قابل مسامحه نباشد(۱).


(۱صلاحى مورخ ۸/۱۰/۱۳۶۸. مادهٔ ۴۱۷ مصوب ۱۳۰۷ - اگر غبن به مقدار خمس قيمت يا بيشتر باشد فاحش است و در کمتر از مقدار مزبور در صورتى فاحش است که عرفاً قابل مسامحه نباشد.

مادهٔ ۴۱۸

اگر مغبون، در حين معامله عالم به قيمت عادله بوده است خيار فسخ نخواهد داشت.

مادهٔ ۴۱۹

در تعيين مقدار غبن، شرايط معامله نيز بايد منظور گردد.

مادهٔ ۴۲۰

خيار غبن بعد از علم به غبن فورى است.

مادهٔ ۴۲۱

اگر کسى که طرف خود را مغبون کرده است تفاوت قيمت را بدهد خيار غبن ساقط نمى‌شود مگر اينکه مغبون به اخذ تفاوت قيمت راضى گردد.

خيار عيب

مادهٔ ۴۲۲

اگر بعد از معامله ظاهر شود که مبيع، معيوب بوده مشترى مختار است در قبول مبيع معيوب با اخذ ارش يا فسخ معامله.

مادهٔ ۴۲۳

خيار عيب وقتى براى مشترى ثابت مى‌شود که عيب، مخفى و موجود در حين عقد باشد.

مادهٔ ۴۲۴

عيب وقتى مخفى محسوب مى‌شود که مشترى در زمان بيع عالم به آن نبوده است اعم از اينکه اين عدم علم ناشى از آن باشد که عيب واقعاً مستور بوده است يا اينکه ظاهر بوده ولى مشترى ملتفت آن نشده است.

مادهٔ ۴۲۵

عيبى که بعد از بيع و قبل از قبض در مبيع حادث شود در حکم عيب سابق است.

مادهٔ ۴۲۶

تشخيص عيب برحسب عرف و عادت مى‌شود و بنابراين ممکن است برحسب ازمنه و امکنه، مختلف شود.

مادهٔ ۴۲۷

اگر در مورد ظهور عيب، مشترى اختيار ارش کند تفاوتى که بايد به او داده شود به طريق ذيل معين مى‌گردد:


قيمت حقيقى مبيع در حال بى‌عيبى و قيمت حقيقى آن در حال معيوبى به توسط اهل خبره معين مى‌شود. اگر قيمت آن در حال بى‌عيبى مساوى با قيمتى باشد که در زمان بيع طرفين مقرر شده است تفاوت بين اين قيمت و قيمت مبيع در حال معيوبي، مقدار ارش خواهد بود. و اگر قيمت مبيع در حال بى‌عيبى کمتر يا زيادتر از ثمن معامله باشد نسبت بين قيمت مبيع در حال معيوبى و قيمت آن در حال بى‌عيبى معين شده و بايع بايد از ثمن مقرر به همان نسبت نگاهداشته و بقيه را به‌عنوان ارش به مشترى رد کند.

مادهٔ ۴۲۸

در صورت اختلاف بين اهل خبره، حد وسط قيمت‌ها معتبر است.

مادهٔ ۴۲۹

در موارد ذيل مشترى نمى‌تواند بيع را فسخ کند و فقط مى‌تواند ارش بگيرد:


- در صورت تلف شدن مبيع، نزد مشترى يا منتقل کردن آن به غير؛


- در صورتى که تغييرى در مبيع پيدا شود اعم از اينکه تغيير به فعل مشترى باشد يا نه؛


- در صورتى‌که بعد از قبض مبيع، عيب ديگرى در آن حادث شود مگر اينکه در زمان خيار مختص به مشترى حادث شده باشد که در اين‌صورت مانع از فسخ و رد نيست.

مادهٔ ۴۳۰

اگر عيب حادث بعد از قبض در نتيجهٔ عيب قديم باشد مشترى حق رد را نيز خواهد داشت.

مادهٔ ۴۳۱

در صورتى‌که در يک عقد، چند چيز فروخته شود بدون اينکه قيمت هر يک على‌حِده معين شده باشد و بعضى از آنها معيوب درآيد مشترى بايد تمام آن را رد کند و ثمن را مسترد دارد يا تمام را نگاهدارد و ارش بگيرد و تبعيض نمى‌تواند بکند مگر به رضاى بايع.

مادهٔ ۴۳۲

در صورتى‌که در يک عقد، بايع يک نفر و مشترى متعدد باشد و در مبيع عيبى ظاهر شود يکى از مشترى‌ها نمى‌تواند سهم خود را به تنهائى رد کند و ديگر سهم خود را نگاه دارد مگر با رضاى بايع و بنابراين اگر در در مبيع اتفاق نکردند فقط هر يک از آنها حق ارش خواهد داشت.

مادهٔ ۴۳۳

اگر در يک عقد، بايع متعدد باشد مشترى مى‌تواند سهم يکى را رد و ديگرى را با اخذ ارش قبول کند.

مادهٔ ۴۳۴

اگر ظاهر شود که مبيع معيوب، اصلاً ماليت و قيمت نداشته بيع باطل است و اگر بعض مبيع قيمت نداشته باشد بيع نسبت به آن بعض باطل است و مشترى نسبت به باقى از جهت تبعض صفقه اختيار فسخ دارد.

مادهٔ ۴۳۵

خيار عيب بعد از علم به آن، فورى است.

مادهٔ ۴۳۶

اگر بايع از عيوب مبيع، تبرّى کرده باشد به اينکه عهدهٔ عيوب را از خود سلب کرده يا با تمام عيوب بفروشد مشترى در صورت ظهور عيب حق رجوع به بايع نخواهد داشت و اگر بايع از عيب خاصى تبرّى کرده باشد فقط نسبت به همان عيب حق مراجعه ندارد.

مادهٔ ۴۳۷

از حيث احکام عيب، ثمن شخصى مثل مبيع شخصى است.

خيار تدليس

مادهٔ ۴۳۸

تدليس عبارت است از عملياتى که موجب فريب طرف معامله شود.

مادهٔ ۴۳۹

اگر بايع، تدليس نموده باشد مشترى حق فسخ بيع را خواهد داشت و هم‌چنين است بايع نسبت به ثمن شخصى در صورت تدليس مشتري.

مادهٔ ۴۴۰

خيار تدليس بعد از علم به آن، فورى است.

خيار تبعّض صفقه

مادهٔ ۴۴۱

خيار تبعّض صفقه وقتى حاصل مى‌شود که عقد بيع نسبت به بعض مبيع به جهتى از جهات باطل باشد در اين‌صورت مشترى حق خواهد داشت بيع را فسخ نمايد يا به نسبت قسمتى که بيع واقع شده است قبول کند و نسبت به قسمتى که بيع باطل بوده است ثمن را استرداد کند.

مادهٔ ۴۴۲

در مورد تبعّض صفقه قسمتى از ثمن که بايد به مشترى برگردد به طريق ذيل حساب مى‌شود:


آن قسمت از مبيع که به ملکيت مشترى قرار گرفته منفرداً قيمت مى‌شود و هر نسبتى که بين قيمت مزبور و قيمتى که مجموع مبيع در حال اجتماع دارد پيدا شود به همان نسبت از ثمن را بايع نگاهداشته و بقيه را بايد به مشترى رد نمايد.

خيار تخلف شرط

مادهٔ ۴۴۴

احکام خيار تخلف شرط به‌طورى است که در مواد ۲۳۴ الى ۲۴۵ ذکر شده است.