مزارعه

مادهٔ ۵۱۸

مزارعه عقدى است که به‌موجب آن احد طرفين زمينى را براى مدت معينى به طرف ديگر مى‌دهد که آن را زراعت کرده و حاصل را تقسيم کنند.

مادهٔ ۵۱۹

در عقد مزارعه حصهٔ هر يک از مزارع و عامل بايد به‌نحو اشاعه از قبيل ربع يا ثلث يا نصف و غيره معين گردد و اگر به‌نحو ديگر باشد احکام مزارعه جارى نخواهد شد.

مادهٔ ۵۲۰

در مزارعه، جايز است شرط شود که يکى از دو طرف علاوه بر حصه‌اى از حاصل، مال ديگرى نيز به طرف مقابل بدهد.

مادهٔ ۵۲۱

در عقد مزارعه ممکن است هر يک از بذر و عوامل، مالِ مزارع باشد يا عامل، در اين‌صورت نيز حصهٔ مشاع هر يک از طرفين بر طبق قرارداد يا عرف بلد خواهد بود.

مادهٔ ۵۲۲

در عقد مزارعه لازم نيست که متصرف زمين، مالک آن هم باشد ولى لازم است که مالک منافع بوده باشد يا به‌عنوانى از عناوين از قبيل ولايت و غيره حق تصرف در آن را داشته باشد.

مادهٔ ۵۲۳

زمينى که مورد مزارعه است بايد زرع مقصود، قابل باشد اگرچه محتاج به اصلاح يا تحصيل آب باشد و اگر زرع، محتاج به عملياتى باشد (از قبيل حفر نهر يا چاه و غيره) و عامل در حين عقد جاهل به آن بوده باشد حق فسخ معامله را خواهد داشت.

مادهٔ ۵۲۴

نوع زرع بايد در عقد مزارعه معين باشد مگر اينکه برحسب عرف بلد، معلوم و يا عقد براى مطلق زراعت بوده باشد در صورت اخير، عامل در اختيار نوع زراعت مختار خواهد بود.

مادهٔ ۵۲۵

عقد مزارعه عقدى است لازم.

مادهٔ ۵۲۶

هر يک از عامل و مزارع مى‌تواند در صورت غبن، معامله را فسخ کند.

مادهٔ ۵۲۷

هرگاه زمين به واسطهٔ فقدان آب يا علل ديگر از اين قبيل، از قابليت انتفاع خارج شود و رفع مانع ممکن نباشد عقد مزارعه منفسخ مى‌شود.

مادهٔ ۵۲۸

اگر شخص ثالثى قبل از اينکه زمين مورد مزارعه تسليم عامل شود آن را غصب کند عامل، مختار بر فسخ شود ولى اگر غصب بعد از تسليم واقع شود حق فسخ ندارد.

مادهٔ ۵۲۹

عقد مزارعه به فوت متعاملين يا احد آنها باطل نمى‌شود مگر اينکه مباشرت عامل شرط شده باشد در اين‌صورت به فوت او منفسخ مى‌شود.

مادهٔ ۵۳۰

هرگاه کسى به مدت عمر خود مالک منافع زمينى بوده و آن را به مزارعه داده باشد عقد مزارعه به فوت او منفسخ مى‌شود.

مادهٔ ۵۳۱

بعد از ظهور ثمرهٔ زرع، عامل، مالک حصهٔ خود از آن مى‌شود.

مادهٔ ۵۳۲

در عقد مزارعه اگر شرط شود که تمام ثمرهٔ مال مزارع يا عامل تنها باشد، عقد باطل است.

مادهٔ ۵۳۳

اگر عقد مزارعه به‌علتى باطل شود تمام حاصل، مال صاحب بذر است و طرف ديگر که مالک زمين يا آب يا صاحب عمل بوده است به نسبت آنچه که مالک بوده، مستحق اجرت‌المثل خواهد بود. اگر بذر، مشترک بين مزارع و عامل باشد حاصل و اجرت‌المثل نيز به نسبت بذر بين آنها تقسيم مى‌شود.

مادهٔ ۵۳۴

هرگاه عامل در اثناء يا در ابتداى عمل آن، را ترک کند و کسى نباشد که عمل را به جاى او انجام دهد حاکم به تقاضاى مزارع، عامل را اجبار به انجام مى‌کند و يا عمل را به خرج عامل ادامه مى‌دهد و در صورت عدم امکان، مزارع حق فسخ دارد.

مادهٔ ۵۳۵

اگر عامل، زراعت نکند و مدت منقضى شود مزارع مستحق اجرت‌المثل است.

مادهٔ ۵۳۶

هرگاه عامل به‌طور متعارف مواظبت در زراعت ننمايد و از اين حيث، حاصل کم شود يا ضرر ديگر متوجه مزارع گردد عامل، ضامن تفاوت خواهد بود.

مادهٔ ۵۳۷

هرگاه در عقد مزارعه، زرع معينى قيد شده باشد و عامل غير آن را زرع نمايد مزارع باطل و بر طبق ماده ۵۳۳ رفتار مى‌شود.

مادهٔ ۵۳۸

هرگاه مزارعه در اثناء مدت، قبل از ظهور ثمره فسخ شود حاصل، مال مالک بذر است و طرف ديگر مستحق اجرت‌المثل خواهد بود.

مادهٔ ۵۳۹

هرگاه مزارعه بعد از ظهور ثمره فسخ شود هر يک از مزارع و عامل به نسبتى که بين آنها مقرر بوده شريک در ثمره هستند ليکن از تاريخ فسخ تا برداشت حاصل هر يک به اخذ اجرت‌المثل زمين و عمل و ساير مصالح‌الاملاک خود که به حصه مقرر به طرف ديگر تعلق مى‌گيرد مستحق خواهد بود.

مادهٔ ۵۴۰

هرگاه مدت مزارعه منقضى شود و اتفاقاً زرع نرسيده باشد مزارع حق دارد که زراعت را ازاله کند يا آن را به اخذ اجرت‌المثل، ابقاء نمايد.

مادهٔ ۵۴۱

عامل مى‌تواند براى زراعت اجير بگيرد يا با ديگرى شريک شود ولى براى انتقال معامله يا تسليم زمين به ديگري، رضاى مزارع لازم است.

مادهٔ ۵۴۲

خراج زمين به‌عهدهٔ مالک است مگر اينکه خلاف آن شرط شده باشد ساير مخارج زمين برحسب تعيين طرفين يا متعارف است.

مساقات

مادهٔ ۵۴۳

مساقات معامله‌اى است که بين صاحب درخت و امثال آن با عامل در مقابل حصهٔ مشاع معين از ثمره واقع مى‌شود و ثمره اعم است از ميوه و برگ گل و غير آن.

مادهٔ ۵۴۴

در هر مورد که مساقات باطل باشد يا فسخ شود تمام ثمره، مال مالک است و عامل مستحق اجرت‌المثل خواهد بود.

مادهٔ ۵۴۵

مقررات راجعه ‌به مزارعه که در مبحث قبل ذکر شده است در مورد عقد مساقات نيز مرعى خواهد بود مگر اينکه عامل نمى‌تواند بدون اجازهٔ مالک، معامله را به ديگرى واگذار يا با ديگرى شرکت نمايد.